Sunday, December 29, 2019

Painting our way into the fold

Sermon for the first Sunday after Christmas

Wile E. Coyote has decided that the best way to catch Roadrunner is to paint a door on the wall so that Roadrunner will think it’s real and crash into it. You know what happens. Roadrunner runs to the painted door, somehow opens it, runs through it and closes it again. Wile E. Coyote’s jaw drops to the floor. Of course, when he tries to do the same, he ends up on the floor watching little birds fly around the two-foot bump on his head.

The rule is clear: you cannot enter through a painted door. And yet people try.


Our Lord is quite clear. Those who enter the sheepfold by climbing over the wall are sheep-stealers. He is, as usual, referring to those Scribes and Pharisees who don’t really worship God but rather want people to follow them so that they can look important. We see this time and time again. There are so many awful cult-leaders who bask in the worship of their followers and will happily lead them off a cliff to satisfy their delusions. They bypass the door to steal souls from the Church.

Only the Lord Jesus is the door by which one can enter the sheepfold. But it seems there are those who, like Wile E. Coyote, can paint an image of Jesus on the wall of the sheepfold and enter in that way. These are no less sheep-stealers than those who climb over the wall.

This poses a bit of a problem for the sheep. If someone comes in through the door, they know that it really is someone they can trust. It’s not so easy to spot someone coming in through a fake door.

How do we tell a real door from a fake door?


The answer must lie in being sure that it’s the right Jesus. This is why we still say the Creeds. This is why we have the Holy Bible. This is why we celebrate the sacraments. All these strengthen our attachment to the real Jesus Christ. The Church has always had these from the beginning. Yes, the Creed weren’t written until five hundred years after Jesus’ birth, but their contents have always been believed by Catholics. The books of the Bible weren’t finalised until three hundred years after Christmas Day, but their contents have always been recognised as testimony about the Lord from when they were written only fifty years or so after His Resurrection. The sacraments were started by Jesus Himself. The Church has taught the real Jesus from Day One and it teaches the same Jesus now.



We have always seen those who like to re-interpret the testimony about Our Lord for their own ends or to fit their own philosophies. These are the ones who paint the fake Jesus on the wall of the sheepfold and enter in. Their Jesus is their own invention. It may almost be a photograph. But it isn’t real. Church Teaching about Our Lord Jesus Christ, His Mission, His Death and Resurrection does not change. It is the same teaching that we have always received. If there is any change in Christian Doctrine, then it is to satisfy the egos of those who think they know best based on worldly concerns.

 By their fruits shall ye know them because their fruit will divide the Church rather than unite it. It is the one whose actions cause schism who enter in by painted doors. But the Lord is very clear. There is one sheepfold and there will be many sheep from other places who will enter in. It will be the real Lord Jesus Christ Who unites His Church. We will be one when we follow only Him rather than those who paint their own doors.

Saturday, December 28, 2019

Blogday 2019: Chugging along

Today we are fourteen.
Well, I’m posting this a day early so as not to confuse it with tomorrow’s sermon. I find that if I do two posts in a day, one of them gets forgotten. While I don’t write in order to build up an audience, I do try to write to reach out to people in a spirit of evangelism and encouragement in the traditional Christian Faith. Numbers viewing are now down and decreasing steadily due to my renunciation of Facebook where I used to post much of my material. I have become so tired of the petty polemics that some seem to enjoy. I don’t miss those who criticise every detail of worship, every detail of Christian Doctrine and every detail of why I am not where I am supposed to be. Of course, it is important not to confine ourselves to echo chambers and engage in robust debate. The trouble is that we don’t get debate, but rather polemics in which we talk past each other and fail to understand (sometimes deliberately) what the other is saying. Perhaps I am guilty of this most of all.

I have noted that there are those who claim to be philosophers and theologians who try to win arguments for their point of view by demonising their opponents. There are those who challenge traditional Christian Doctrine by calling those who follow that doctrine backward or incoherent or worse. To my mind, to insult your opposition means an automatic loss of the argument. Perhaps it’s a good job that I wasn’t present at any of the Oecumenical Councils otherwise I wouldn’t believe anything!

I note that I haven’t posted as much this year. Well, that’s because it’s been a busy year. I am now a published author, albeit self-published through Lulu rather than a more established, professional publisher. I know that I am nothing in the academic world and that what I write will not reach the dizzying heights of SPCK or OUP, but then I do wonder whether that might not be a bad thing given the worrying tendency that many media outlets display in restricting content that does not conform to a politically correct worldview. There are things which we may not criticise at all, now. While I may tire of the constant cross-denominational nit-picking, I would rather walk away from it than demand that it be prohibited outright. It's best that they just get on with it and spin themselves into the ground like Abbott's king of Pointland. What I have written certainly seems to have appealed to some readers and I am very grateful for a couple of very positive reviews that I have received on Amazon. I am yet to receive the more critical reviews which I do dread, admittedly. Yet, a good Benedictine will receive the criticism in the same way as he receives praise and perhaps value it more highly. Something else I have to learn, it seems.

Nonetheless, my books have been on sale since the beginning of the year and so I don’t post as much here other than the sermons that I write on behalf of Readers. I have noticed that they have become more focussed on the issue of repentance, lately. They have also become more cerebral. I suppose that this is due to the fact that I am essentially writing for someone else and that means reducing the content which perhaps comes from my mannerisms and personality. Looking after my family means that I don’t have much time to sit and reflect as there is always someone who needs me right this second and no other second will do.

The biggest casualty has been my poor little Mission. Of course, this has been mothballed rather than written off completely, but it’s difficult to see how things change. Circumstances do change, however, and will change in ways that I don’t expect. I am still very settled as an Anglican Catholic and don’t anticipate that this will ever change. In writing Anglican Catholicism: Unchanging Faith in a Changing World, I rather think that I have eliminated any intellectual doubts that I might have had in being in a minority group. I am convinced of the integrity of Anglican Catholicism as, perhaps, the only coherent form of Anglicanism. Of course there are many more Anglican Catholics out there who aren't members of the Anglican Catholic Church but hold the same Catholic Faith as we do. The hand of friendship is happily extended and waiting for reciprocation.

The present time, admittedly, is very confusing for all who call themselves Anglican as the Lambeth Anglican Communion begins to fragment. I notice that one former Anglican luminary has departed for Rome because he can’t unite the different Anglican groups into one fold.  Quixote or sheer self-aggrandizement? Only God knows truly.

I suspect that this isn’t a problem with Anglicanism per se, but rather the Protestant nature of some aspects of it. The number of evangelical groups that are forming, all claiming to be Anglican, all claiming scriptural orthodoxy, all claiming allegiance to the XXXIX Articles, is rather baffling and I don’t understand why the Free Church of England’s Unity Forum hasn’t worked unless personality has got involved.

Of course, it may be a case of the pot calling the kettle black. After all, didn’t the original Anglican Church of North America arising from the Congress of St Louis in the late 1970s split up along High Church – Low Church lines? What about the splitting of the Continuing Churches in the 1990s? I agree. These are a major embarrassment, but they are the fruit of their time and the product of men in whom the fires of outrage at the heresy of the Episcopal Church were still burning. It has taken us forty years, but we are coming together. We are all in communion. We have the greatest respect for each other. We share resources. We hold joint synods. We may be separate organisations but we are as we have always claimed to be – a small part of the One True Church. True Unity is Christ-centered.

And we all have some legitimate claim to the adjective “Anglican”. This does not lie for us within any confession, nor accident of history, nor the pages of a book, though these have shaped our Anglicanism and given it voice. For us Continuing Anglicans, Anglicanism lies within the totality of our heritage that comes from the Christianity which set foot on this rain-soaked archipelago sometime in the first or second centuries. It cannot be pinned down, but can only be lived out. Yes, the Book of Common Prayer is a vital part of our heritage. While I don’t use it explicitly for my private prayers, it is something that I will readily use for Morning and Evening Prayer and my Benedictine Breviary for my private prayer is centred on this central Anglican text and aspects of Sarum which also grounds the Book of Common Prayer. We have the Book of Common Prayer, but we also have the Missals and Breviaries that accompany it. The 1928 American Book of Common Prayer is a beautiful expression of Anglicanism within the American Church but it is American in its culture and therefore inappropriate for global use. In England, we have the 1549 Book of Common Prayer, though some of us use the American book.  There is, even within Anglican Catholicism, a breadth and latitude that perhaps embodies our Faith. What we do not compromise on is our faith – everyone believes the same core doctrine found in the Creeds.

To the CofE, that is far too restrictive. Their tenet is that you should believe what you want. There are atheist priests in the CofE. There are those who believe that the Resurrection is a purely spiritual event, not an historical one. Uniformity in doctrine gives a backbone to our lives. It doesn't mean that we don't think for ourselves, but rather that we have a mechanism which brings us to the feet of Christ as disciples, supplicants and/or mourners. Uniformity of doctrine is an antidote to the intellectual hubris that infects the Church in the West. Many of the hot topics are about inclusivity and diversity in which people are told they can live their lives how they want and God will pick up the pieces for them. Inclusivity is effectively infantilism in which the nobility of struggling with God is replaced with an anodyne existence save only to "call out" the bigotry of those who are prepared to struggle against this infantilism. The words that get bandied about in such discussion are "privilege" and "entitlement". These are words that arrive from envy but then I would hazard a guess that much of the left-wing philosophy being peddled today is a philosophy of envy. St Benedict saw this problem and called it murmuratio, the murmuring that Moses encountered from Israel in the wilderness. If the language that we hear most is empowerment then it is not of the charity that we read about in I Corinthians xiii.

What, then, are the aims for this year? Every year I do wonder whether I can keep this blog going or whether it will be the last. I am tempted to sink into silence through sheer grief at the destruction of sensible theological discourse in the "mainstream" churches and through sheer fear that my airing a controversial opinion could result in me being censored or even my poor innocent wife fired from her job. The injustice is that my wife has her own opinions and I have mine which are not the same. She is a member of the CofE and I most certainly am not. And yet, the toxicity promoted by social justice warriors aimed against my words could damage her. How is that fair?

I am still writing and have a book in progress, though progress is slow mainly through having to care for my family, and that the material is stretching my poor little understanding to its limit. Also, I continue to support the network of Readers in providing sermons. I will continue to watch the CofE dissipate slowly and call it out on its immorality as is my duty. What I do pray, however, is that I may have the time and opportunity to develop spiritually and not just intellectually as I fear that I am perhaps puffing up rather than building up. 

To the Holy and Undivided Trinity,
To the crucified Humanity of Our Lord Jesus Christ,
To the fruitful Virginity of the blessed and glorious Mary Ever-Virgin,
To the whole company of the saints
be everlasting praise, honour, power and glory from every creature.
And to us may there be the remission of all our sins forever, world without end. Amen

Wednesday, December 25, 2019

Binding the spiritual

Sermon for Christmas Day

There are many people out there who say that they are “spiritual but not religious.” What do they mean?

These folk reject what they call organised religion in favour of seeking meaning within their own lives and spirits. Yet, lest anyone dare rush to condemn these folk, we should at least consider their reasons. Sometimes organised religion hasn’t served humanity very well. Most regrettably, there have been times when members of the Church have wounded critically the lives of men and women to the extent that they see the Church as an oppressive organisation. Sometimes, all the policies, patterns and procedures drive people away rather than encourage them. Sometimes, Christians just aren’t very nice people.

And yet, look how full the cathedrals and churches get for Midnight Mass, how carol services, nativity plays and singing are still really popular even with people who would not describe themselves as Christian. Why is this so? Why do people who are spiritual but not religious often find much comfort in observing Christmas Day?

Is it because the baby in the manger is so cute?

Is it because the baby in the manger is a sign of hope against poverty, victimhood, and oppression?

Is it because the baby in the manger is a good story being handed down from generation to generation?

Is it because of the baby in the manger at all?


There is within the human spirit a desire for light, a desire for nourishment and a desire for love and these desires hit us at the very heart of our souls. Darkness, hunger and cold are not part of the human condition and when we are overwhelmed by them, we start to shut down. For those who are spiritual but not religious, this resonates with them deeply.

Midnight Mass is where the Church stands up in defiance at darkness, hunger and cold. With candles and heaters alight and the old, old story proclaimed from the pulpit, the attention goes to the advent of the Lord in the sacrament. Whether or not the individual believes in the Real Presence, there is something there for them to think on.

And all goes back to the baby in the manger.

For, as St John tells us, the baby in the manger is there to combat all the ills of humanity and He does so by being the purest love in human form. This love is a thread that passes through all humanity from the beginning, and it binds us together in solidarity. As long as we allow this thread to grow and develop in our lives, we can be sure that we will be free of darkness, of cold, of hunger, of pain, of degradation and humiliation because this baby lies in the manger for each one of us, for you, you and you. No exception.

What we feel in our spirit that pulls us to Christmas is the thread of love that is knotted into our humanity in the person of the baby in the manger, a baby who will grow, and teach, and work wonders, and scandalise organised religion, and die horribly, and rise again.

We are tied to Christ in love. Which is interesting.

For the Latin for “tied” is at the root of words like ligature, ligament and obligation. And it is at the root of religion.

One cannot be Christian without being religious. It is true that we do not have to be tied to cruel and insensitive organisations, but the Church should not be such. There are so many people out there who need to see the truth of the baby in the manger who are drawn to that manger by something they cannot understand and we cannot let them leave that manger without showing them in ourselves that same love that he showed us.

The Church is not about power, system, and control and if people think that it is, then we’re doing something wrong. Christian Doctrine may be fixed, but it is fixed in love and not power for the salvation of anyone who desires to be free of darkness, hunger and cold. If people are put off the Church because of human sin, then it is our duty to repent and draw them back by the image of the baby in the manger meaning more in our lives than anything this dark world can offer.

We have no grounds at all to condemn anyone who says they are spiritual but not religious. We just need to show them that what ties us is that life-line that will pull us into endless joy and eternal Christmas Day.

Sunday, December 22, 2019

The End of the Book of Life

Sermon for the fourth Sunday in Advent

In this day of technology and information, there is still something to be said in favour of books. Their weight, their texture, their smell all contribute to making their words real. The computer screen doesn’t have that effect even if the information you see is more accurate. Books have a sense of permanence that computer information does not. You can’t accidentally delete a book with a click of a finger. To delete a book requires significant physical effort, or an ill-placed cup of tea.

As we stand with St John in his vision, we see what God wants him to understand. St John knows books and so he is shown books. How would God have given His revelation via a computer screen in this day and age? Would the great apocalypse to St John be played out in a YouTube video?

It seems that God still uses books too.


There is a Book of Life and St John has seen it opened.

And I saw the dead, small and great, stand before God; and the books were opened: and another book was opened, which is the book of life: and the dead were judged out of those things which were written in the books, according to their works.

Once a book is published, its contents are fixed. And here is a bit of a problem. St John himself tells us that the Book of Life was written from the foundation of the world. Does that mean that our fate is sealed from before we were even born?

If God can see all of His Creation as a complete book, then surely He has written our fate completely. Perhaps Calvin is right, some people are predestined for Heaven and others for Hell. Or perhaps Origen is right, that a loving God would not allow His creation to go to Hell and so everyone must be saved from Hell.

Are our lives really a closed book?


These are questions that Christians have been wrestling with for centuries and there are no hard and fast answers. The reason is obvious: we cannot know the mind of God, nor can we know our fate after death. Christians have long been accused of declaring that a certain men are in Hell. These include the more obvious such as Hitler and Stalin, but then Christians have also condemned Luther, Calvin, and virtually all the popes. And yet, if you think about it, the moment that a Christian makes this judgement, he has written his own book of life.

Our Lord is quite clear, there is everlasting life with Him and there is everlasting fire in which those who find themselves there possess a worm – i.e. a gnawing pain – that will not die. Hell is a reality and it lies outside of the Book of Life.

So how can God create Man in His own image and yet allow him to end up in Hell?


God makes Man in His own image. In other words, whether we are sinners or not, whether we love Him or not, we reflect the being of God within our very selves and are therefore worthy of His love through that image. Yet, with the freedom to choose, Man chooses to sin and is therefore separated from God. Our Lord Jesus Christ is made man so that, by His death, Man can return to sharing fully in God’s Divinity. God becomes Man so that Man can become like God.

This means we are being given the opportunity to be truly alive and to live beyond Creation in the warmth of God’s love. In bearing the image of God, we exist beyond the simple understanding of the world we know and see and hear now. Indeed, we already exist beyond the whole confines of past, present and future. The question is whether we choose to unite that image with God or to say, “no” and keep away from being reunited with God.  

Since Love does not insist on its own way, the opportunity to be reunited with God must be able to be rejected and rejected Eternally. Hell is separation from God. It is therefore real and Eternal for those who refuse to reconcile the Eternal image that they bear with the One whose image it is. This is why Hell is so terrible. This is why Our Lord not only has to tell us how horrible it is, He has to show us through His teaching, through His healing of the sick and His death upon the Cross. It is to save people from the reality of Hell that the Apostles work so hard and live and die, sometimes horribly. This is why the testimony of the martyrs, virgins and confessors is a matter of life and death. Our Lord wants us to be reunited with Him and is giving us every opportunity for that to happen.


If our names are not written in the Book of Life, then the consequences are dire. We, in the Church, have a lot of work to do in bringing people to see the Lord in us. It is a big task, but God is with us. We have to be faithful and let His image shine in us. We have to stop condemning people to Hell but rather let God’s light in us lead those who stray back.

There is a Book of Life in which our names are written, and we have books of our own lives which we write ourselves. Is the image of the Lord on the cover?

Sunday, December 15, 2019

Waiting for the Grapes of Wrath

Sermon for the third Sunday in Advent

We stand with St John looking at the working out of God’s plan for the Earth. The scene is that of harvest time, but a harvest time unlike any that we’re used to. We see Our Lord Himself, sharp sickle in hand, reap the Earth as if it were grain. Then we see an angel, sharp sickle in hand, reap the Earth as if it were grapes. The grapes are put into the winepress and trodden down, and blood pours out – a lot of blood!

It all sounds like something from a horror film doesn’t it?


Holy Scripture often presents us with confusing or even downright unpleasant images, and they are there for a good reason. God wants to make us think, for in thinking we take in what He is saying more deeply. Also, what He is saying cannot be expressed in simple language. A picture really does paint a thousand words, even if it is an unpleasant picture.

So what do we see?


We see the Sone of Man with a crown on His head. This can only be Our Lord Jesus Christ. He bears a sickle and so it is clear that He is going to reap the harvest. And now we need to think hard, because Our Lord uses a lot of farming imagery in His parables. Does He ever refer to Himself as one who will reap the harvest?

He does indeed refer to God as one who harvests in the parable of the talents. Remember the man with one talent who buries it in the ground because he is afraid of the master. This man says to the Master, “Lord, I knew thee that thou art an hard man, reaping where thou hast not sown, and gathering where thou hast not strawed.” And this is something that the Master confirms. He does indeed reap where He has not sown and gather where He has not strawed.

We are beginning to understand what St John is seeing in his revelation now, but there is one further question to ask.

Surely God has created everything. He has sown every seed, hasn’t He? What can there be that God will reap that He hasn’t sown?

The answer is simple.


God has not sown evil. That’s what the Devil has sown in us. There, in the Garden of Eden, the Devil sows evil into our very being by tricking us to accept evil in the guise of the fruit of the tree of knowledge of Good and Evil. God did not so that seed, but He is certainly going to reap it!

This is why the grapes that are reaped by His assisting angel are the grapes of God’s wrath.

We must never understand that God’s wrath is like the wrath of Man. It’s clear that God’s wrath is directed with pinpoint accuracy at every Evil inflicted on mankind, and this wrath is fierce and terrible. This is why we will all tremble, for while there is Evil within our nature, God’s wrath will be directed at it.

Thus, the fruit of Evil is placed into the winepress and crushed outside the city, and blood comes out – a vast quantity.

But where do we see blood in relation to Our Lord and Evil?

What we are witnessing here is the way that the wrath of God conquers Evil, for this winepress is the Cross, and the blood is the Blood of Christ poured out for the New Covenant, poured out for the whole Church throughout Time. Remember that Our Lord is dragged out of the City of Jerusalem to be crucified. He is crushed and broken, but the glorious fact is that as His body is crushed and broken, He bears on Himself the weight of our sins. All the sins of the world are placed upon His shoulders and die with Him.

With St John, we are standing on the outside of History looking in. We see the events of the Crucifixion unfold from a different viewpoint. Yet, as we leave our worship to go back into our busy lives, we find ourselves waiting for the effects of this reaping of Evil to happen. We still see so much evil, so much horror, unkindness, selfishness, violence against the innocent. And we are sick of it all.

But we see that God is sick of it too.

We wait for the coming of Christ in the Mass by which we receive the Blood shed for us to cleanse us from our sins. We wait for the coming of Christ to make things new. We wait for the coming of Christ so that His light that burns inside of us will become visible in the World. We wait for the wrath of God with fear, trembling, and utter joy. Even so, come Lord Jesus.

Wednesday, December 11, 2019

Τρεις αναφορές κατά δικαστών για υπέρβαση 8μήνου έκδοσης δικαστικής απόφασης

Με ιδιαίτερη λύπη καταθέτω τρεις αναφορές - αιτήσεις στο πλαίσιο της εφαρμογής του άρθρου 307 Κ.Πολ.Δ. και 194 Κ.Δ.Δ. για ισάριθμες λειτουργούς της Δικαιοσύνης που έχουν υπερβεί τον νόμιμο χρόνο έκδοσης των δικαστικών αποφάσεων.
Ενώ ο νόμος ορίζει ότι οι δικαστές ελέγχονται αν παρέλθουν 8 μήνες από την ημερομηνία της δικασίμου, στις συγκεκριμένες τρεις υποθέσεις στις οποίες είμαι ο πληρεξούσιος δικηγόρος των εναγόντων - προσφευγόντων και εκκαλούντων, δυστυχώς οι δικαστικοί λειτουργοί απέτυχαν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους.
Η καθυστέρηση για το Πρωτοδικείο Αθηνών συμπληρώνει αύριο τους 12 μήνες απραξίας μετά την συζήτηση της υπόθεσης, ενώ για το Εφετείο Αθηνών έχει υπερβεί τους 9 και για το Διοικητικό Πρωτοδικείο Πειραιώς τους 8 μήνες. Με την αναφορά μου ζητώ εκτός από την άσκηση της αρμοδιότητας αφαίρεσης της υπόθεσης και ανάθεσή της σε άλλους δικαστές να ελεγχθούν και πειθαρχικά όσοι ευθύνονται. 
Εφόσον όντως οι πρόεδροι της διοίκησης και ο Γενικός Επίτροπος της Επικρατείας αντίστοιχα αφαιρέσουν με πράξη τους τις υποθέσεις από τις τρεις δικαστές, θα σημαίνει ότι η ίδια η Δικαιοσύνη έχει εγκρίνει την αναφορά μου για αδικαιολόγητη καθυστέρηση. 
Σε αυτή την περίπτωση, κατά την οποία όντως κριθεί αδικαιολόγητη η καθυστέρηση θα προβώ σε ανακοίνωση των ονοματεπωνύμων των τριών δικαστών μέ κάθε πρόσφορο μέσο, ύστερα βέβαια από προηγούμενη προσωπική ενημέρωσή τους κατά το άρθρο 14 του GDPR προκειμένου να ενημερωθεί το δικηγορικό σώμα, αλλά και το σύνολο της Ελληνικής Κοινωνίας για την αδυναμία τους να αντεπεξέλθουν στις στοιχειώδεις δικαστικές τους υποχρεώσεις και να επικαλούνται το δημοσίευμά μου ως λόγο εξαίρεσής τους εκ των προτέρων ή και εκ των υστέρων όταν διαπιστώνουν ότι έχουν την ατυχία να ανατεθούν οι υποθέσεις τους στις συγκεκριμένες δικαστές. 
Παράλληλα, όταν εκδοθούν οι αποφάσεις εξυπακούεται ότι θα προσφύγουμε εναντίον του Ελληνικού Δημοσμίου για την δίκαιη ικανοποισή μας για την υπέρβαση της εύλογης διάρκειας της δίκης (Ν.4239/2014) και εάν δεν είναι ικανοποιητικά τα αποτελέσματα, θα προσφύγουμε και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Καθημερινά παρακολουθούμε μέσω του συστήματος την εξέλιξη σε υποθέσεις μας που εκκρεμούν και θα ακολουθήσουμε ακριβώς αυτόν τον τρόπο νόμιμης προστασίας μας από δικαστές που αδυνατούν να ανταποκριθούν στις στοιχειώδεις υποχρεώσεις τους.

Sunday, December 8, 2019

Thousands and thousands

Sermon for the second Sunday in Advent

The question is there for all to see. If you’ve managed to bind up the Devil in the bottomless pit for a thousand year, what would possess you to let him out again?

The Revelation to St John is a very difficult book to understand. We’re dealing with the vision of a man who sees Heaven and lives in a culture very different from our own. This culture has symbols and metaphors and cultural references that we have lost. We have to understand that. Our descendants will have the same problem. If we look at our mobile phones the icon we touch for “phone” is an old handset from a telephone that has been practically obsolete from the turn of the twenty-first century. In a thousand years, that icon will confuse our descendants.

This doesn’t answer the question. Why must Satan be released in a thousand years?


First, we do need to look at this business of what “thousand” means here. Is it a literal thousand years? The answer is no.

If we look at what St John is saying, the pattern is as follows.

Satan gets bound and put in the pit. Then the faithful are raised and reign with Christ for a thousand years in the first resurrection.

After the thousand years, Satan gets loosed from the pit to deceive the earth and war is made but it seems that he is quickly beaten and thrown into the fire for ever together with those whose names are not written in the book of life.

The clue which tells us that this thousand years is not literal is the fact that Our Lord does not reign just a thousand years, but reigns for ever. His kingdom shall have no end.


Time in St John’s Revelation is just as symbolic as everything else. What’s does a thousand years symbolise? Well, here’s the thing. According to the Jewish scholars of St John’s time, a thousand years before the Lord’s birth is the beginning of the reign of King David. Thus the thousand years mark the years of Jerusalem with all its ups and downs, with all the rises and falls, the captivities and freedoms, and the great temple. All this ends with the coming of the Lord at His birth in Bethlehem.

The first thousand years represents all the prophecy that points to Christ. It represents the rule of David and the Old Covenant. The second thousand years must therefore also point to Christ, especially the witness of His reign and the New Covenant. This is why God says, “Behold, I make all things new.”

While Christ is King, Satan is bound. But a king is only a king for as long as the people accept his rule, and the same is true for Our Lord. Our Lord does not force us to accept Him as our king, even though He most definitely is the King of Heaven. Satan remains bound for as long as people accept Christ as their king. The moment they reject Him, they are in the clutches of Satan. That’s when the rule of Christ ends for them. This is when the thousand years ends for those who reject God. There is only one fate for those who do reject Him: the second death – the permanent death.

It is not God who sets Satan loose. It’s us, and this is why he must be set loose for those who willingly and firmly refuse to recognise Jesus as King. In writing to the Corinthians, St Paul reminds us that there are times when we need to let the unrepentant go their own way. He says that we need to deliver such an one unto Satan for the destruction of the flesh, that the spirit may be saved in the day of the Lord Jesus. Sometimes, that is the best we can do and hope that the prodigal son will return to the kingdom of Our Lord. Love can never insist on its own way.

In Eternity, Time means nothing – this is why the Book of Revelation is so confusing. We may live in times when respect and love for God are waning. We can rest assured, though, that while our time is short, the Kingship of Christ is always near us. While the Church stands, while the sacraments are available, and while the Gospel is preached, Christ is with us.

And one day soon, we shall be like Him for we shall see Him as He is.

Sunday, December 1, 2019

Stumbling Scholarship

Sermon for the first Sunday in Advent

How many true gods are there in the Old Testament?

You will, of course say, just one. However, some scholars will say that there are lots.  Some will say that there is no one true god called Yahweh but that the Jewish people believe in different gods at different times in their journey. Some scholars will even point to the existence of a Mrs God who mysteriously vanishes.

These scholars will look at the words of the prophet Isaiah and say that this is evidence of God being one mountain god among many.

If these scholars are looking at the same text that we are, surely with all that training and study and translating and discussion, these scholars must be right.

Why aren’t they right?


There is a worrying trend in modern Bible scholarship which says that the Bible is a book like any other and is therefore open to the same methods of criticism as any other book. There is a whole academic industry out there which seeks to say, “Oh this bit of the Bible was added later” and “these words of Jesus are probably not authentic.” These scholars reject miracles on the grounds that they defy modern science and therefore could not possibly have happened.

These Bible scholars have forgotten one thing: it all starts with Jesus.


Here we are at Advent Sunday. This is the beginning of our liturgical year. Why do we start here? We start here because of Jesus. We start here just where the Jewish people started, waiting for the Messiah to come. We look to the places where God has already revealed Himself: Mount Sinai, Mount Tabor, Mount Carmel. Yes these are mountains but God is highly exalted. He is higher than the mountains. Not for nothing does the Prophet Isaiah say:

And it shall come to pass in the last days, that the mountain of the Lord's house shall be established in the top of the mountains, and shall be exalted above the hills; and all nations shall flow unto it. And many people shall go and say, Come ye, and let us go up to the mountain of the Lord, to the house of the God of Jacob; and he will teach us of his ways, and we will walk in his paths: for out of Zion shall go forth the law, and the word of the Lord from Jerusalem.

We look for God on High and we await His coming, His Advent.

And He presents to us a man, a baby lying in a trough, so far removed from the heights of the mountains.

And the scholars will look at this baby lying in the manger and sniff, “oh it’s just a baby in a manger. That’s all. Nothing higher than that.”


They have eyes and see not.

This Jesus we see with the benefit of history, but a history wrapped up in tradition, passed on faithfully by Christians from the first until the last. Each Christian knows the truth and seeks to pass on the truth faithfully knowing that, if we deviate from the truth, then we lose it completely. This is why we have the Holy Scriptures written by different people each bearing witness to the same thing. This is why there are many different copies of the original texts of the Bible so that, if one were deliberately altered, we can compare it with the others.

And it all begins with Jesus.


Jesus bears witness to God. Being a Jew, Our Blessed Lord and Saviour affirms the Old Testament and spends his earthly ministry showing us how we are to interpret it. There is only one God, not a pantheon of gods of different mountains. There is no Mrs God. If there were then Jesus would have borne witness to her. Jesus, the humble son of the Carpenter and little Mary from Nazareth, no degrees or doctorates, no training in contextual criticism, no intention of being one of the established scholars, scribes and Pharisees, He alone shows us what the Bible says because it is all a witness to Him.

If you are confused, or if you just want to see how the Bible works, start with the Gospels for these are the eyewitness accounts of Who Jesus is and what He does. Hear His words. Then see how the Disciples take His words and form the New Testament. Look back at the Old Testament and hear Jesus speak there too. And hear Jesus speak through the Fathers of the Church, too, who base their understanding on the same Holy Scriptures.


It all begins with Jesus. All scholars worth knowing will start with Him. Bad scholarship always seeks to denounce the faith of good Christians who have gone before us. Good scholarship will affirm the Faith that we have received in the Bible, the Church Fathers and the Creeds. Good scholarship will begin with Jesus as He is.

Here we stand waiting for His coming for yet another year. We stand looking up on high for we believe that is where we shall see Him. We stand longing for Him to come back. And we know that if we are faithful then we shall see Him in the glories of Christmas Day.

It is in the manger that the Truth of Holy Scripture lies. And no scholar can take that away from you.

Wednesday, November 27, 2019

The immediate future of the Mission of St Anselm and St Odile

Things never quite go according to plan.

 My work over the last year has taken on a particularly unusual turn as I find myself involved more in writing and assisting my Diocese in its administration. That and my duty to my family means that I have reluctantly asked my bishop to put my provisional mission of St Anselm and St Odile aside for the time being in order to play to my strengths and be more effective for the development of the Church. He has kindly agreed and so I find myself as a non-parochial priest with permission to officiate.

This has been a difficult position, especially in a culture when a priest has to be priest of somewhere. My Church does not have the pattern for oratories or internal oblates, though we do have Religious Communities around the world. The size of the Diocese of the UK prevents these rather, and the fact that I am happily married does prevent me from setting up a Benedictine Monastery here.

Of course, there is nothing to stop me from living in a Benedictine manner: my community is my family and I am still linked to the monks in Salisbury formerly of Elmore and Nashdom. My superior is my bishop – that has to be so. One of the dangers of having Religious communities in Dioceses that are too small for them is that those religious folk become laws unto themselves. This is true of the last two professed members of the Diocese who both left at different times, both in a fit of pique because they couldn’t get their own way. The exercise of humility is to rejoice when one doesn’t get one’s own way and carry on – tough to do sometimes but very good for the soul.

My hope is that, one day, we shall have the resources and time to take the Mission of St Anselm and St Odile out of its mothballs. It will still sort of be in existence as I will be saying my Offices and celebrating the Mass early on a Sunday morning. However, in order to develop those resources, I need to pitch in with assisting the Diocese in developing its resources. We are growing and this growth means taking seriously the need for infrastructure and grounding. I have tried to produce a contribution to the theological grounding of the Anglican Catholic Church and to the administration of my Diocese and my commitment must be there before I can hope to build a more personal ministry in my locality. Given that, in general, the diocesan model is becoming less geographic due to social media, it makes sense to step back and see where the true needs lie.

Of course, I beg your prayers that I may serve the Church faithfully and effectively.

Sunday, November 24, 2019

Moving to Vespers

Last year, I made the decision to supply Readers with sermons for Mattins and Evensong and I have spent this year devoting my Sunday sermon posts to preaching for Mattins.

From next Sunday, being the start of a Liturgical New Year, I will be providing Sermons for Readers based on the readings from the Revised Lectionary for Evensong

I hope that this has been a useful exercise so far.

On a planet far, far away...

Sermon for the Sunday next before Advent

Astronomers now are detecting solar systems around stars that are so far way that they may no longer exist by the time the light from them has reached us. The way that we detect planets so far away is by looking at how the light from each star is being affected by gravity, or by changes in brightness or frequency. What astronomers are not doing is observing these planets directly through a telescope. As far as we are concerned, these planets exist only as measurements stored on pieces of paper or within the hard drive of a computer.

By faith, astronomers discover these far-off planets.


“Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.”

What does that mean?

We can certainly understand Faith as the evidence of things not seen like the astronomers never see those planets and yet have some evidence to show for why they believe that. But what does it mean to say that Faith is the substance of things hoped for?

As Christians, we know that there are three things that will last forever: Faith, Hope and Love. We hope that we will be raised from the dead. We hope that we shall enjoy Eternity with God. These are articles of our Faith and we can find them in our Creeds.

That’s not all we could hope for.

We could hope that Time will run backwards so that we didn’t shut our fingers in the door last Saturday. We could hope that our computer will start behaving itself after we belt it with a sledgehammer. We could also hope that we will be served breakfast in bed tomorrow by trained kangaroos on hoverboards. What makes these hopes different from the hopes set out in the Creed?


The answer is Faith – the evidence of things not seen. We have no evidence that Time will ever run backwards. We have no evidence that computers that are smashed with sledgehammers run at all, let alone run smoothly. We have no evidence that hoverboards can exist, or that kangaroos can be trained to serve food. We cannot hope for things which we cannot believe will happen.

We have evidence that when we see a shadow that there is something that causes that shadow. From this evidence we are justified in believing that planets can exist orbiting stars far, far away.

Faith underpins what we can reasonably hope for. Faith is the substance of things hoped for, and it is by Faith that all the people whose lives are recorded in Holy Scripture do such remarkable things.


Many people will tell you that having faith is the opposite of being reasonable. As we see, scientists have their faith that the laws of physics are what they have experienced and believe continue to govern how the Universe works. We Christians have evidence that God is Who He says He is. The very fact that your coffee cup doesn’t suddenly change into a rabbit, or that your arm doesn’t wink out of existence, and that events can be predicted, shows a Universe which makes sense to us and this is evidence that God exists to make the Universe make sense. Our understanding of how History works shows that there is evidence of Our Lord Jesus Christ and that there is evidence that what He says and does is true.

Our understanding of how we have come here to worship God is evidence that something has happened in the lives of countless Christians through the centuries for us to be here now.


We have plenty of evidence for Our God and Lord Jesus Christ and we are justified in living our lives according to this Faith. As we close our Liturgical Year, we find ourselves ready to begin again at looking at why we believe and taking heart that what we believe will bring us to the throne of God when He comes again in glory to judge the living and the dead.

By Faith, our hopes in Him will come true.

By Faith, pain and sorrow will end.

By Faith, our suffering will be shown to mean something truly wonderful.

By Faith, all wrong will be made right.

By Faith, we will see the Advent of our King.

Come, Lord Jesus.

Saturday, November 23, 2019

The "wound" of Mutual Flourishing

I notice that a Dr Gabrielle Thomas has published an article in Ecclesiology about the fact that CofE Women Ministers believe "mutual flourishing" to be damaging to their ministry and feel that they are assumed to be flourishing automatically. They feel that they have to be the ones to make sacrifices so that a minority within the Church of England who cannot accept the ordination of women can flourish.

There is a lot of talk of victimhood, of unkind rejection and active hatred displayed towards Women Ministers by those who disaffirm their ministry. What I hear is appalling and demonstrates a lack of Christian charity. That needs to stop.

However, I am concerned that organisations such as WATCH play the victim card in order to score the emotive point while, at the same time, never addressing the actual issue: if someone does not believe that a woman can minister in the CofE how can that one worship with a woman minister if to do so means affirming that which they cannot accept.

The point is that there is victimhood on both sides. A woman minister finds her ember cards torn up and placed in her pigeonhole. A non-affirming Reader finds himself compelled by the female Rural Dean to affirm her ministry in an hitherto unknown "renewal of commitment". A woman minister receives "hate mail". A minister of SSWSH is labelled "sexist" and "bigot". A women minister feels that "Mutual Flourishing" means "being grateful and keeping quiet". A non-affirming suffragan bishop is prevented from becoming Diocesan by those who think that he can never be a focus for unity for those who affirm women's ministry.

It all sounds like six of one and half-a-dozen of the other, doesn't it?

Of course, the victimhood of the straight white male is inferior to everyone else's victimhood. Interesting that ending victimhood means pushing it all onto the straight white male. Why not seek to end it wholesale?

What is utterly clear is that Dr Thomas is absolutely right. Mural Flourishing is anything but. It is a compromise that pushes underground the battle for the Catholic Faith in the CofE. The sad fact is that the Catholic Faith in the CofE is to all intents and purposes extinct. Forward in Faith is now an elephant's graveyard where the Catholic Priesthood has come to die. Every time WATCH open its mouth, there is silence from SSWSH. 

If the CofE truly wanted mutual flourishing then it would have told FiF that it could walk away with buildings, parishes, pensions and the blessing of the CofE. At least women ministers could be protected and Catholic parishes allowed to thrive apart.

However, I would still very much like to hear how forcing people of differing views on women's ministry to worship together would encourage flourishing. I have never heard WATCH answer that question, mainly because it seems that they simply cannot countenance the possibility that someone does not accept that women can be priests. If only they would stop forcing women to be perpetual victims and actually address the issue head on.

Wednesday, November 20, 2019

The Papal Temptation

I posted last year on Pope Francis' decision to re-word the Lord's Prayer when he says that God doesn't lead us into temptation. I made the case that Our Lord was led into Temptation as part of His participation in our suffering as human beings. To be human is to face trial, test and temptation and to suffer the agonies therefrom which are caused by the conflict between the flesh and the spirit. It is an agony which we should not want because we want to follow Christ wholeheartedly and it is our human frailty whereby we do not do so.

Pope Francis is not a father: his communion forbids this of priests. Not one celibate priest will know the agony of serious illness in their child. Not one will experience that moment where one's faith is tested to the limit at the prospect of losing their little one. Yet, we know that faith must be tested if it is to be of any worth and refined. Faith is not an anodyne theoretical concept, but must be lived.

Children die every day: some die in the womb, others suffer an agony which they are too young to express. Seeing a little boy lying in a gurney as his life ebbs painfully away causes us to question God. And it is God Who has led us here to present us to the facts of the human condition. It is God Himself Who has led us here to this point as our human compassion rips us to shreds. And the temptation is to turn to Him and tell Him to get stuffed.

Our faith is as weak as we are and we are not always strong enough or capable to cope with the reality of our life and death. We must recognise this weakness in humility rather than some cavalier bravado which will result in our faith crumbling under our own hubris.

In changing the Lord's Prayer, the Pope removes the statement of our humility, that we cannot face the temptation into which God would lead us in understanding His world and the consequences of its suffering. Only He has been able to bear all this on His shoulders upon the Cross. While we have crosses to bear, and must venerate those crosses, we must remember our breaking point and trust God not to bring us there.

"Lead us not into temptation" is a statement of humility, a recognition of the misery of the human condition, the truth of its sanctification upon the Lord's Cross, and the hope of its transformation in the Life Eternal. Change that, and you rob yourself and others of the participation in the great good that God can work in all things for those who love Him.

Sunday, November 17, 2019

When the car keys just don't want to be found

Sermon for the twenty-second Sunday after Trinity

You were holding them in your hand just a moment ago. And then you put them down. And now they’ve gone. And you can’t think for the life of you where they’ve got to.

Sound familiar?


Losing things is part and parcel of cluttered lives. Lose fifty pence and it’s a source of irritation. Lose your car keys and that irritation turns into some vigorous searching. Lose your car keys five minutes before your important meeting and that’s when the panic really sets in.

And then your car keys walk up to you and say, “here I am! I’ve come back!” and you’re ecstatic.

Except that this doesn’t happen, does it?


This seems to be the problem with the Lord’s parables. It’s all very well comparing the joy of the shepherd finding the lost sheep with the joy in Heaven over the repentant sinner. It’s all very well, comparing the relief of the woman who lost a piece of silver with the relief that the angels have when we turn back to God. Perhaps this is all the parables say to us – just a simple message of how happy God is when we turn back to Him. So why does the Lord choose these parables to show how happy He is when we repent? Why not go with the father rejoicing at the return of the Prodigal Son? Or with a story of someone saying, “I’m sorry” and being reconciled with another?

After all, the sheep didn’t choose to be found, neither did the coin. Does that mean that we are all going to be found like a sheep, or a coin, or the car keys? If so, where does repentance come in? Why bother repenting of our sins?


In each of these situations, there is always the possibility that things have gone for good. When you hunt for your car keys, there are always these horrible thoughts like, “oh no, someone’s stolen them!” or “oh no, I’ve locked them in the car!” or “oh no, I left them on the wall outside.”

Until you’ve found it, your sheep could be in the jaws of a wolf. Until you’ve found it, the coin could be in the pocket of a thief. There is always the possibility of loss.

This is where human beings differ from coins, sheep and car keys. We can make choices. We can choose to be found. We can choose to hide. We can choose to wander off and we can choose to come back. We have this capacity to choose otherwise we wouldn’t be urged to repent at every turn.

And this repentance means that we have to choose to hate our possessions, our families, our friends, our very selves.

Hate’s a strong word, isn’t it?


We know that God is Love and we are to love God. We know full well that to love something in God’s place is idolatry. This means we have to love everything else less than God. We also know that hatred is the absence of love. If we are to love God most of all, then we must have less love for other things which means we must hate them more.

The hatred of which the Lord speaks is not an absolute loathing, it means loving less. We are to love our possessions, our families and our selves less than God. We are to put God first before all that we hold dear. If God is comparing Himself with a shepherd who loses a sheep, or a woman who loses a silver coin, and then goes overboard in celebrating their return, then He is demonstrating very clearly the concern He has for finding us. We remain lost while we choose not to repent and the moment we do, He finds us, scoops us up and cries out with joy, “it is finished!”


Repentance costs a lot – even our very lives – and the Lord bids us look at the cost carefully. After all, what is the cost of Him finding us? Hint: the answer’s on the altar.

Tuesday, November 12, 2019

Το θρήσκευμα προστατεύεται από τον αντιρατσιστικό νόμο

Το άτομο πρέπει να προστατεύεται όταν υφίσταται προσβλητικές επιθέσεις ακόμη και λεκτικές για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις. Το ποιες επιθέσεις είναι προσβλητικές και ποιες ανεκτές το ορίζει το δίκαιο και ο νόμος. Δεν είναι πλεονασμός: ο νόμος αδυνατεί να διαρρυθμίσει το συνολικό εύρος της προστασίας του θρησκεύματος από τη μία πλευρά και της ελευθερίας της έκφρασης από την άλλη. Χρειαζόμαστε πιο αφηρημένα κανονιστικά σύνολα όπως το Σύνταγμα για να χαραχτούν οι γραμμές και ακόμη πιο απομακρυσμένους κριτές όπως τα διεθνή δικαστήρια για να είμαστε σίγουροι ότι οι αρχές του δικαίου εφαρμόζονται χωρίς τις εγχώριες διαπλοκές και προκαταλήψεις. 
Η σύγχρονη απάντηση για την προστασία του ατόμου όταν θίγεται για το θρήσκευμα του είναι ο αντιρατσιστικός νόμος: περιορίζει σίγουρα την ελευθερία της έκφρασης, αλλά το πράττει για να προστατευθεί ένας ίσης νομικής βαρύτητας έννομο αγαθό που είναι η θρησκευτική αυτοπραγμάτωση του ατόμου. Η οποία περιλαμβάνει τόσο τις θετικές διατυπώσεις (είμαι Χριστιανός) όσο και τις αρνητικά διατυπωμένες επιλογές επι ίσοις όροις (είμαι αγνωστικιστής). Το θέμα είναι που ακριβώς μπαίνει το όριο της παράνομης προσβολής. Διότι κάποτε επιτρέπονται και νόμιμες προσβολές (πχ στο πλαίσιο της ελευθερίας της τέχνης). Ο ελληνικός αντιρατσιστικός νόμος του 2014 έχει πολύ ψηλά το όριο της παράνομης προσβολής: θέλει όχι απλά να λες κάτι έναντια σε ένα θρήσκευμα αλλά και να παρακινείς σε πράξεις βίας ή μίσους. Αυτή η παρακίνηση δεν πραγματοποιείται μόνο με εκφράσεις προσβλητικές όπως είναι η βλασφημία διότι σε αυτές δεν υπάρχει το στοιχείο της υποκίνησης. Μια δεύτερη μορφή εγκλήματος είναι η κακόβουλη άρνηση ή ο εγκωμιασμός εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας ή γενοκτονίας εφόσον βέβαια αυτή έχει αναγνωριστεί με δικαστική απόφαση «ή απόφαση της Βουλής». Αυτό το «ή απόφαση της Βουλής» που μπήκε για να καλύψει την γενοκτονια των Ποντίων που κανένα δικαστήριο δεν έχει αναγνωρίσει μέχρι στιγμής παρά μόνο η Βουλή και άλλα πολιτικά αντιπροσωπευτικά σώματα ενδεχόμενα, κρίθηκε αντισυνταγματική προσθήκη από την απόφαση του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου που δίκασε την υπόθεση εναντίον του Γερμανού καθηγητή Ρίχτερ. 
Άρα σκέτος ο προσβλητικός λόγος εναντίον του θρησκεύματος του ατόμου δεν τιμωρείται κατά τον ελληνικό αντιρατσιστικό νόμο του 2014, διότι αυτό έκρινε ο νομοθέτης του δηλαδή η κυβέρνηση Σαμαρά. Δεν ήθελε η κυβέρνηση Σαμαρά να τιμωρείται ο προσβλητικός λόγος ήθελε να συντρέχει και το στοιχείο της παρακίνησης σε βία ή σε μίσος, η δημόσια υποκίνηση βίας ή έστω η κακόβουλη άρνηση ή ο εγκωμιασμός εγκλήματος κατά της ανθρωπότητας. 
Ενώ λοιπόν η Νέα Δημοκρατία είναι εκείνη που δεν θέλει να διώκεται ο απλός προσβλητικός λόγος με τον αντιρατσιστικό νόμο, γιατί είναι υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης, σήμερα υποπίπτει σε μια αντινομία. Θέλει να επαναφέρει το μεμονωμένο πλημμέλημα κατά της κακόβουλης βλασφημίας που αποποινικοποιήθηκε με τον νέο Ποινικό Κώδικα, όχι όμως αυθαίρετα αλλά ύστερα από συστάσεις διεθνών οργανισμών. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έχει συστήσει στα κράτη μέλη από το 2011 την κατάργηση νόμων που προστατεύουν μεμονωμένα θρησκεύματα και όχι άτομα από τις εις βάρος τους προσβολές για το θρήσκευμα τους, ως αντίθετα στην ελευθερία της έκφρασης. Αντίατοιχες συστάσεις υπάρχουν και από το Συμβούλιο της Ευρώπης. Η ΝΔ επιλέγει να αψηφήσει αυτή τη σύσταση εκθέτοντας την χώρα στον κίνδυνο νέων κατάδικων από διεθνή δικαιοδοτικά όργανα. 
Η λύση κατά τη γνώμη μου θα ήταν πολύ απλή ώστε αφενός η ποινική νομοθεσία να ανταποκρίνεται στον ρόλο της για προστασία των ατόμων ως προς τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις αλλά και να συμμορφωθούμε στις συστάσεις των διεθνών οργανισμών: να αφαιρεθεί η παρακίνηση από τον αντιρατσιστικό και να επανέλθουμε στην αρχική μορφή του ν.927/1979 που ποινικοποιούσε την κοινή προσβολή του ατόμου για το θρήσκευμα του. Το θεωρώ πολύ έντιμο και συνεπές και με την ελευθερία της έκφρασης και θα ανταποκρίνεται και στην επιθυμία της κοινής γνώμης για ευσέβεια και αποφυγή προσβλητικών ακροτήτων για το θρήσκευμα.

Sunday, November 10, 2019

The heart of worship

Sermon for the twenty-first Sunday after Trinity

We are often accused of worshipping our ikons, holy pictures and statues. We are often accused of worshipping the Blessed Virgin or one of the saints. We are often accused of worshipping the Book of Common Prayer, or the old language, or the old hymns.

Is this true? Are we worshipping these things?

There is a sense in which we are, but this needs careful thought.


Perhaps you remember that the word “worship” comes from an old Anglo-Saxon word meaning “worth-ship”, that is, the act of giving something worth. It means that anything we give any personal value to, that thing we worship. There are fifty-pence pieces with Peter Rabbit on them and, to some, these are more valuable than fifty pence. They are of greater worship to collectors. A photograph of our family is of greater worship to us than to someone who does not know our family. Worship is a very personal thing.

So yes, an ikon of the Blessed Virgin Mary is of greater worship to the Catholic than a picture of Rita Ora. The Book of Common Prayer is of greater value to an Anglican than a copy of His Dark Materials. But is this the worship that goes against the Second Commandment?


English is often a very poor language in comparison to Greek. There are three words in Greek that mean worship, duliahyperdulia, and latria. We might translate them as veneration, profound veneration and full worship. Only God is worthy of latria, that is, full worship. The Blessed Virgin is worthy of profound veneration, and the saints and angels worthy of veneration. Essentially, the Church says that we value the Blessed Virgin, the saints and angels, holy objects, and the rest, because we value God most. God is the source of our worship, and so the things He touches, we value more highly than those He does not.

We look at an ikon or a religious statue and our hearts and minds are drawn to whoever is depicted. If it is an ikon or statue of a saint then we allow them to point us to God. God must be the source of our veneration. He must be the reason why we venerate.

The trouble happens when we displace God from being the centre of our worship.


Whatever we worship more than God is an idol. If we value something in itself rather than because it points to God, then we have set up an idol. An idol need not even be a physical thing. God tells Ezekiel to speak out against those who have set up idols in their hearts. We can certainly see that this is true with money. Money doesn’t even have to be a physical thing anymore since many places are going cashless. Do we value money because we worship God? The very existence of money comes from a lack of trust in other human beings. If humanity truly valued God more, there would be no need of it as we see in the early Church forming Acts of the Apostles.

Idols of the heart need tearing down as much as any physical idol. This include ideas, thoughts, opinions and feelings. As soon as we create an idol, we separate ourselves from God. Where our treasure is, there our heart will be also. We can and should value human rights, seek to save the planet, feed the hungry and poor, but we do them because we love God first. It’s when we say that God must love these causes because we love these causes that the problem begins. Which comes first? God? Or the cause we feel passionately about?

The Creeds of our Church are ikons of the heart and need to be used as such. We see so many Christians falling away from the Faith because they have made idols in their hearts of things of this world. There are Christians rejecting the Creeds because they value modern thinking rather than what the Church has always believed. Are the Creeds idols of the heart? How can they be? They were written in order to paint a picture of Who God Is. No, they do not give a complete picture of God, but they are not wrong because they have been forged from what God has revealed to us about Himself. Take away any little piece of them, and we have a flawed picture of God. Hold onto that broken Creed, and it becomes an idol because it have been broken by us to fit our own sense of what is worthy.


One day, the Creeds will vanish away because the fulness of God will come and burst them with His truth like a wineskin. But we don’t value the Creeds for themselves: we value them because we love God. When He comes, we won’t need them. Our ikons can fall and burn and break and it must not matter to us because the Source of our worship remains whole and glorious in His Majesty. It is those who cling on to their idols who will be thrown away because they will not let go of something that is perishing.

What ikons do we have in our heart? How do we know that they are not idols?

Sunday, November 3, 2019

The Death of Analogy

Sermon for the twentieth Sunday after Trinity

You probably already know that the first recorded word of Our Lord’s public ministry is, “repent”. Of course we understand that this is really a very positive commandment. We are to be like compass needles. Whenever we are shaken by sin, we spin round and turn back to God. Always we seek realignment to God. This is what repentance is.

But why? Why do we need to repent? Surely, when the time comes, God, in His Almighty Love for us will meet us where we are.


Our Lord points to two disasters that have befallen some people from Galilee. Some have reportedly been murdered by Pontius Pilate during their sacrifices. Others have been killed by the falling tower of Siloam. In each case, Our Lord is very clear. These people were no greater sinners than anyone else. However, if we do not repent, we shall be like unto them. There is no mincing of words here. 

Repentance matters.

What does the Lord mean when He says that we will be like those who died under tragic circumstances if we do not repent of our ways? What He is doing is using death as an analogy for what happens. We know that Holy Scripture contains many and varied violent deaths. We can point to those that perish in the flood. We can point to the Egyptians pursuing the Israelites. We can point to Sodom and Gomorrah, to Sisera, Jezebel, Saul, Absalom, those who perish in the captivity of Assyria and Babylon. What we see in each is that their fate is the fate of the unrepentant
Again, the Lord calls up a parable about a fig tree which does not bear fruit and is given a last chance before it is cut down. . God uses the analogy of death in this life to point to the second death, the death that follows the resurrection of all human beings in preparation for the Day of Judgement.

This Second Death sounds rather permanent, doesn’t it?

The Lord Jesus Christ is showing us precisely what He is here to save us from. Our Lord Jesus Christ comes to us, is born as one of us, lives and teaches among us, suffers and dies for us so that we might be saved. The cost to Him is huge so what He must be saving us from must be pretty huge as well. He saves us from Eternal Death – a fate we must accept if we choose to reject God.

How can a Loving Almighty God condemn us to an Eternity of Hell?

Simply put He doesn’t. As St Athanasius says, God became Man so that Man might become a god. St Athanasius is thinking of St John’s words here.

“Beloved, now are we the sons of God, and it doth not yet appear what we shall be: but we know that, when he shall appear, we shall be like him; for we shall see him as he is.”

 What God wants is for us to partake of His Divine Nature just as He partakes of our Human Nature. If He respects our Human Nature so much that He takes on human free-will as well, then He must value our choices even when they reject Him. Where our treasure is, there our heart will be also.
Our Lord warns us of the sin that shall not be forgiven. If God forgives all who truly repent then this unforgivable sin must arise from a wilful refusal to repent. If it is unforgivable then the sin will always remain and, if the sin will always remain, separation from God is permanent.


Christians should fear Hell and we should fear it because we should want to be with God for all Eternity. And, further, we need to share in the urgency of bringing people to Christ so that they do not suffer the same fate. This is why spreading the Gospel is so vital. And the Gospel is very simple. Repent: turn to the Lord Jesus Christ and you will be saved and enter Eternity with God in pure love.

Thursday, October 31, 2019

Πλήρες κείμενο απόφασης Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για θρησκευτικά


(Προσφυγές αρ. 4762/18 και 6140/18)


Άρθρο 2 Πρωτοκόλλου 1 • Σεβασμός θρησκευτικών πεποιθήσεων των γονέων • Οι γονείς είναι υποχρεωμένοι να υποβάλουν υπεύθυνες δηλώσεις με την προσυπογραφή του δασκάλου ως προς το ότι τα παιδιά δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι για να απαλλαγούν από το μάθημα των θρησκευτικών

31 Οκτωβρίου 2019

Η απόφαση θα καταστεί τελική υπό τις περιστάσεις που ορίζει το Άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης. Ενδέχεται να υποβληθεί σε επιμέλεια κειμένου.
Στην υπόθεση Παπαγεωργίου και άλλοι κατά Ελλάδας, 
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Πρώτο Τμήμα) δικάζον σε Τμήμα υπό την ακόλουθη σύνθεση:
Ksenija Turković,Πρόεδρος,Λίνος – Αλέξανδρος Σισιλιάνος,
Aleš Pejchal,
Armen Harutyunyan,
Pere Pastor Vilanova,
Tim Eicke,
Jovan Ilievski,δικαστές,
Renata Degener, Αναπληρώτρια Γραμματέας Τμήματος,
Έχοντας διασκεφθεί μυστικά την 24η Σεπτεμβρίου 2019,
Εκδίδει την ακόλουθη απόφαση που έλαβε την ίδια ημέρα:
1.  Η υπόθεση εκκίνησε με δύο προσφυγές (αρ.  4762/18 και 6140/18) κατά της Ελληνικής Δημοκρατίας που υποβλήθηκαν στο Δικαστήριο κατά το άρθρο 34 της Σύμβασης για την Προστασία των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών (“η Σύμβαση”) από πέντε Έλληνες πολίτες (“οι προσφεύγοντες”), τα ονόματα των οποίων περιλαμβάνονται στον επισυναφθέντα κατάλογο, στις 5 και 8 Ιανουαρίου 2018 αντίστοιχα. .
2.  Οι προσφεύγοντες εκπροσωπήθηκαν από τον κ. Β.Σωτηρόπουλο, δικηγόρο με έδρα στην Αθήνα. Η Ελληνική Κυβέρνηση (“η Κυβέρνηση”) εκπροσωπήθηκε από τους εκπροσώπους της κ. Κ.Γεωργάδη Νομικό Σύμβουλο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτος και την κ. Α. Μαγρίππη, Δικαστική Πληρεξούσια Α’ Τάξης του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους.
3.  Οι προσφεύγοντες καταγγέλλουν παραβιάσεις των άρθρων 8, 9 και 14 της Σύμβασης και του άρθρου 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1.
4.  Στις 26 Μαρτίου 2018 οι προσφυγές ανακοινώθηκαν στην Κυβέρνηση.
5.  Την 31 Μαϊου και στις 14 Ιουνίου 2018, σύμφωνα με το άρθρο 36 § 2 of της Σύμβασης και το άρθρο 44 § 3 του Κανονισμού του Δικαστηρίου, ο Αντιπρόεδρος του Τμήματος επέτρεψε στην οργάνωση National Secular Society, στο Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι και στην Grassrootsmobilise Research Programme που έχει έδρα στο ΕΛΙΑΜΕΠ να παρέμβουν ως τρίτοι διάδικοι στις διαδικασίες.

6.  Οι πρώτοι δύο προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 είναι οι γοενίς της τρίτης προσφεύγουσας, μαθήτριας σχολείου που κατά τον χρόνο της προσφυγής (κατά την διάρκεια του σχολικού έτους 2017/18) ήταν στην τρίτη και τελευταία τάξη του Γενικού Λυκείου του μικρού νησιού της Μήλου. Η πρώτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 είναι η μητέρα της δεύτερης προσφεύγουσας, μαθήτριας σχολείου που κατά τον χρόνο της προσφυγής ήταν στην τετάρτη δημοτικού στο μόνο δημοτικό σχολείο στο μικρό νησί της Σίφνου.
7.  Οι πρώτοι δύο προσφεύγοντες, στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η πρώτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 ουδέποτε υπέβαλαν, για λογαριασμό των τέκνων τους κάποια αίτηση απαλλαγής από το μάθημα των θρησκευτικών, ούτε για το σχολικό έτος 2017/18 ούτε για προηγούμενα σχολικά έτη που διδάχτηκαν το μάθημα. Περαιτέρω, ουδέποτε κίνησαν νομικές διαδικασίες προσβάλλοντας στο Συμβούλιο της Επικρατείας την εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων με ημερομηνία 23 Ιανουαρίου 2015, η οποία ορίζει την διαδικασία για την απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών.
8.  Εν τούτοις, στις 12 Ιουλίου 2017, οι προσφεύγοντες και των δύο προσφυγών άσκησαν αίτηση ακύρωσης στο Συμβούλιο της Επικρατείας για την ακύρωση δύο μεταγενέστερων αποφάσεων του Υπουργού Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων με τίτλο “Πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών για το Λύκειο” με ημερομηνία 13 Ιουνίου 2017 και “Πρόγραμμα σπουδών για το μάθημα των θρησκευτικών στο Δημοτικό” με ημερομηνια 13 Ιουνίου 2017 – περίπου δύο μήνες πριν την έναρη του σχολικού έτους 2017/18 και κατά την διάρκεια των θερινών διακοπών του δικαστηρίου, οι οποίες διαρκούν μεταξύ της 1ης Ιουλίου και 15 Σεπτεμβρίου. Προσέβαλαν αυτές τις αποφάσεις λόγω του ότι δεν παρέχουν ένα αντικειμενικό, κριτικό και πλουραλιστικό μάθημα θρησκευτικών που δεν θα χρειαζόταν διαδικασία απαλλαγής, καθώς θα αφορούσε όλους τους μαθητές, όχι λόγω νομικής υποχρέωσης, αλλά λόγω του ότι δεν θα έβλαπτε τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους.
9.  Στις αιτήσεις ακυρώσεως τους, οι προσφεύγοντες ανέλυσαν εκτενώς επίσης ότι η διαδικασία απαλλαγής από το μάθημα των θρησκευτικών, όπως καθοριζόταν στην προαναφερθείσα εγκύκλιο, ήταν αντίθετη στα άρθρα 8, 9 και 14 της Σύμβασης.
10.  Στις 12 και 24 Ιουλίου 2017 οι προσφεύγοντες ζήτησαν να δικαστούν οι υποθέσεις τους από το Θερινό Τμήμα κατά την επείγουσα διαδικασία σύμφωνα με το άρθρο 11 του Προεδρικού Διατάγματος 18/1989, πριν την έναρξης του νέου σχολικού έτους 2017/18 που θα άρχιζε στις 11 Σεπτεμβρίου 2018. Ωστόσο, το Συμβούλιο της Επικρατείας απέρριψε το αίτημα για έλλειψη σημασίας.
11.  Οι αιτήσεις ακύρωσης ορίστηκαν να συζητηθούν ενώπιον του Γ’ Τμήματος [Σ.τ.Μ.: του Συμβουλίου της Επικρατείας] στις 12 Οκτωβρίου 2017. Η συζήτηση αναβλήθηκε πολλές φορές και ορίστηκε εκ νέου για τις 9 Νοεμβρίου 2017, 14 Δεκεμβρίου 2017, 8 Φεβρουαρίου 2018, 22 Μαρτίου 2018, 19 Απριλίου 2018, 4 Μαϊου 2018, 1η Ιουνίου 2018 και 21 Σεπτεμβρίου 2018.
12.  Η Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι το Γ’ Τμήμα είχε αναβάλει την υπόθεση λόγω του ότι ανέμενε την έκδοση αποφάσεων της Ολομέλειας σε δύο αιτήσεις ακυρώσεως για την ακύρωση δύο υπουργικών αποφάσεων σχετικών με το μάθημα των θρησκευτικών στο δημοτικό, το γυμνάσιο και το λύκειο που αφορούσαν το σχολικό έτος 2016/17. Οι προσφεύγοντες αντέλεξαν ότι στις αποφάσεις με τις οποίες αναβαλλόταν η συνεδρίαση, το Γ’ Τμήμα δεν είχε καταγράψει τον λόγο που επικαλείται η Κυβέρνηση και ότι δεν θα μπορούσε να το είχε κάνει, διότι οι άλλες υποθέσεις αφορούσαν άλλους διαδίκους και σχετίζονταν με το σχολικό πρόγραμμα του σχολικού έτους 2016/17.
13.  Η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας εξέδωσε τις αποφάσεις αρ. 660/2018 (περί το πρόγραμμα διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών για το δημοτικό και το γυμνάσιο για το σχολιό έτος 2016/17) και αρ. 926/2018 (περί το πρόγραμμα διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών για το λύκειο του σχολικού έτους 2016/17) για τις προαναφερθείσες υποθέσεις, στις 20 Μαρτίου 2018, επί αιτήσεως ακυρώσεως του Έλληνα Ορθοδόξου Μητροπολίτη Πειραιώς, ο οποίος είχε προσβάλλει την εφαρμογή της μεταρρύθμισης του μαθήματος των θρησκευτικών που προτεινόταν με το εν λόγω πρόγραμμα. Η Ολομέλεια έκρινε ότι η υπουργική απόφαση ήταν αντίθετη στα άρθρα 4 § 1, 13 § 1 και 16 § 2 του Συντάγματος, στο άρθρο 2 του Πρωτοκόλλου αρ 1 της Σύμβασης και στο άρθρο 9 της Σύμβασης, καθώς απέκλειε τους μαθητές του Ορθόδοξου Χριστιανικού δόγματος από το δικαίωμα να διδαχθούν αποκλειστικά το δόγμα, τις ηθικές αξίες και τις παραδόσεις της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.
14.  Σε συνέχεια της εκδοσης των ανωτέρω αποφάσεων, οι αιτήσεις ακυρώσεως των προσφευγόντων αφαιρέθηκαν από το έκθεμα του Γ’ Τμήματος του Συμβουλίου της Επικρατείας και εισήχθησαν για εκδίκαση ενώπιον της Ολομέλειας στις 4 Μαϊου 2018. Οι αιτήσεις ακυρώσεως αναβλήθηκαν εκ νέου και προγραμματίστηκαν για να συζητηθούν την 21η Σεπτεμβρίου ενώπιον της Ολομέλειας, λόγω της σημασίας που είχαν, προκειμένου να εκδικαστούν από κοινού μαζί με άλλες δύο αιτήσεις ακυρώσεως που είχαν υποβληθεί από άλλα άτομα κατά των ίδιων υπουργικων αποφάσεων που είχαν προσβάλλει και οι προσφεύγοντες. Οι άλλες αιτήσεις ακυρώσεως που είχαν ασκηθεί από γονείς μαθητών, από έναν θεολόγο, από μία επισκοπή, από έναν μητροπολίτη και από ένα σωματείο ζητούσαν την ακύρωση των ίδιων υπουργικών αποφάσεων και προγραμμάτων σπουδών, αλλά για λόγους διαμετρικά αντίθετους από αυτούς για τους οποίους εξέθεταν οι προσφεύγοντες. Σε αυτές τις αιτήσεις ακύρωσης, οι αιτούντες αυτοπροσδιορίζονταν ως Χριστιανοί Ορθόδοξοι και διαμαρτύρονταν, μεταξύ άλλων, ότι το προσβαλλόμενο νέο πρόγραμμα σπουδών για το σχολικό έτος 2017/18 φαινόταν να “μεταβάλει το μάθημα από Ορθόδοξο ομολογιακό σε μάθημα θρησκειολογικό”, κατά παράβαση των άρθων 4 και 13 του Συντάγματος και της σχετικής εφαρμοστέας νομοθεσίας.
15.  Η Εκκλησία της Ελλάδος άσκησε παρέμβαση ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας. Στην παρέμβασή της, η Εκκλησία της Ελλάδος ισχυρίστηκε ότι οι εκπρόσωποί της είχαν επισκεφθεί την επίσημη κρατική επιτροπή έξι φορές κατά την διάρκεια του σχεδιασμού του νέου μαθήματος των θρησκευτικών. Επίσης ισχυρίστηκε ότι επιθυμούσε ένα μάθημα ομολογιακής φύσης, όπως είχε κρίνει το Συμβούλιο της Επικρατείας με την απόφασή του αρ. 660/2018.

      1. Το Σύνταγμα 
16.  Τα σχετικά άρθρα του Συντάγματος έχουν ως εξής:
Άρθρο 3 § 1
Επικρατούσα θρησκεία στην Ελλάδα είναι η θρησκεία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας ...” 
Άρθρο 4 § 1
Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου.”
Article 13 § 1
Η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραδβίαστη. Η απόλαυση των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων δεν εξαρτάται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις καθενός.
Άρθρο 16 § 2
Η παιδεία αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική, επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες”. 

      1. Άλλα νομοθετικά κείμενα
17.  Η ισχύουσα εκπαιδευτική νομοθεσία (Νόμος αρ. 1566/1985 - “ο νόμος της εκπαίδευσης”) ορίζει ότι το μάθημα με τίτλο “ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία” είναι υποχρεωτικό για ολους τους μαθητές στο δημοτικό και στην μέση εκπαίδευση και περιλαμβάνει τους σκοπούς που θα βοηθήσουν τους μαθητές: 

να γίνονται ελεύθεροι, υπεύθυνοι και δημοκρατικοί πολίτες … να διακατέχονται από πίστη προς την πατρίδα και τα γνήσια στοιχεία της ορθόδοξης χριστιανικής παράδοσης. Η ελευθερία της θρησκευτικής τους συνείδησης είναι απαραβίαστη.”

18.  Το άρθρο 22 του Νόμου αρ. 344/1976 περί αστικής κατάθεσης ορίζει τα εξής:

“ 1. Η ληξιαρχική πράξη γεννήσεως … περιέχει: 
β. τον τόπον, την ώραν, την ημέραν, τον μήνα και το έτος του τοκετού.
γ. το φύλο του νεογνού και τη σειρά γέννησής του.
ε. το όνομα, το επώνυμο, την ιθαγένεια, το θρήσκευμα, το επάγγελμα, την κατοικία και τα στοιχεία εγγρφής στο δημοτολόγιο των γονέων ...”

19.  Οι γονείς πρέπει να καταθέτουν αντίγραφο της ληξιαρχικής πράξης γέννησης του παιδιού τους στο σχολείο. Το θρήσκευμα καταγράφεται ως πεδίο υποχρεωτικά στο δημοτικό, το γυμνάσιο και το λύκειο, καθώς επίσης και σε πιστοποιητικά σπουδών, σύμφωνα με σχετικές υπουργικές αποφάσεις.
20.  Τα σχετικά άρθρα του Νομου αρ. 1599/1986 για τις σχέσεις Κράτους και πολιτών προβλέπουν τα εξής:

Άρθρο 8 Υπεύθυνηδήλωση
1. Γεγονότα ή στοιχεία που δεν αποδεικνύονται με το δελτίο ταυτότητας ή τα αντίστοιχα έγγραφα του άρθρου 6, μπορεί να αποδεκνύονται ενώπιον κάθε αρχής ή υπηρεσίαε του δημόσιου τομέα με υπεύθυνη δήλωση …
4.Οι υπηρεσίες του δημόσιου τομέα στις οποίες υποβάλλεται υπεύθυνη δήλωση μπορούν να ελέγξουν την ακρίβειά της με διασταύρωσή της με το αρχείο άλλων υπηρεσιών.”
Άρθρο 22(6) Ψευδής υπεύθυνη δήλωση
Όποιος εν γνώση του δηλώνει ψευδή γεγονότα ή αρνείται ή αποκρύπτει τα αληθινά με έγγραφη υπεύθυνη δήλωση του άρθρου 8 τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών...”

21. To άρθρο 37 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας ορίζει τα εξής:
1. Οι ανακριτικοί υπάλληλοι οφείλουν να ανακοινώσουν χωρίς χρονοτριβή στον αρμόδιο εισαγγελέα οτιδήποτε πληροφορούνται με κάθε τρόπο για αξιόποινη πράξη που διώκεται αυτεπαγγέλτως.
2.Οι υπόλοιποι δημόσιοι υπάλληλοι, καθώς και εκεινοι στους οποίους ανατέθηκε προσωρινώς δημόσια υπηρεσία, έχουν την ίδια υποχρέωση για τις αξιόποινες πράξεις της παρ. 1, αν πληροφορήθηκαν γι’ αυτες κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους.”

22.  Το άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα ορίζει τα εξής:
Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί, το δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης, που υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος. Μαζί με το δημόσιο ευθύνεται εις ολόκληρον και το υπαίτιο πρόσωπο, με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων για την ευθύνη των υπουργών.”

Γ. Το Πρόγραμμα “Νέο Σχολείο”
23.  Το πρόγραμμα “Νέο Σχολείο” θεσπίστηκε το 2011 από την Υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων και έφερε μια σειρά μεταρρυθμίσεων στο σχολικό πρόσγραμμα. Ειδικότερα σχετικά με τα θρηκευτικά, φάνηκε να εισάγει μια πιο ανοικτή και πλουραλιστική προσέγγιση στην διδασκαλία τους, για να αντανακλά την αυξανόμενη θρησκευτική ποικιλότητα στην Ελλάδα που ακολούθησε μετά την μαζική μετανάστευση σε αυτή την χώρα. Λόγω της πολιτικής και κοινωνικής έντασης για πιθανές αλλαγές στο μάθημα των θρησκευτικών, το πρόγραμμα “Νέο Σχολείο” δεν εφαρμόστηκε επίσημα μέχρι το σχολικό έτος 2017/18. Για την θρησκευτική εκπαίδευση, το πρόγραμμα περιλάμβανε την διδασκαλία των χριστιανικών παραδόσεων της Ευρώπης, καθώς επίσης και τον Ιουδαϊσμό, το Ισλάμ, τον Ινδουισμό, τον Βουδισμό, τον Ταοϊσμό και τον Κομφουκιανισμό, με ειδική εστίαση στον Ιουδαϊσμό και στο Ισλάμ.
24.  Το άρθρο μόνο της υπουργικής απόφασης αρ. 99058 με τίτλο “ “Πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών του γενικού και επαγγελματικού λυκείου” ορίζει τους στόχους, τις ώρες και τις μεθόδους διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών ως εξής:

1. Γενικοί σκοποί της Θρησκευτικής Εκπαίδευσης στο Λύκειο.
Ο σχεδιασμός του νέου Προγράμματος Σπουδών (ΠΣ) στα Θρησκευτικά Λυκείου λαμβάνει υπόψη:
- Τη γενική και την ειδική σκοποθεσία της Εκπαίδευσης, σύμφωνα με το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, το οποίο απορρέει από το Σύνταγμα της Ελλάδας και τους βασικούς νόμους για την Εκπαίδευσης. ...
- Τις επιστημονικές συστάσεις της σύγχρονς θρησκειοπαιδαγωγικής, σε συνδυσαμό με τις νέες θεωρίες μάθησης και διδακτικής μεθοδολογίας.
- Τα παιδαγωγικά χαρακτηριστικά των μετεφήβων μαθητών ...
- ...
- Τον εκπαιδευτικό προσανατολισμό και την ανάπτυξη των περιεχομένων του νέου ΠΣ στα Θρησκευτικά Δημοτικού και Γυμνασίου.
- Την επικρατούσα τοπική θρησκευτική παράδοση, ως θεμελιώδη πυλώνα του θρησκευτικού γραμματισμού των μαθητών και το ευρύτερο θρησκευτικό και πολιτισμικό πλαίσιο, το οποίο την περιβάλλει. 
- Την συνθετότητα του σύγχρονου κοινωνικού και πολιτισμικού ιστού όπως διαμορφώνεται σε τοπικό, ευρωπαϊκό και οικουμενικό επίπεδο και τις ειδικές μορφωτικές και εκπαιδευτικές ανάγκες που προκυπτουν απο αυτή.
Επομένως, οι σκοποί της θρησκευτικής εκπαίδευσης στο Λύκειο είναι: 

α) Η ανάπτυξη της προσωπικής ταυτότητας, στην οποία συντελούν η θρησκευτικότητα και η κριτική κατανόησή της είτε κάποιος ακολουθεί μία θρησκεία είτε όχι. Η αντίληψη της αυτο-εικόνας και των ρόλων του εαυτού σε σχέση με τους άλλους είναι σημαντική στην εφηβεία και καθορίζει την ενήλικη ζωή. Η προσωπική ταυτότητα και η αφύπνιση της προσωπικότητας εξαρτάται από τη «θρησκευτική συνείδησή» του, την οποία καλλιεργεί ελεύθερα στο σχολείο κυρίως με τη θρησκευτική εκπαίδευση. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η ηθική ανάπτυξη και η συμπεριφορά του εφήβου/της έφηβης, εφόσον η θρησκευτική εκπαίδευση συνιστά γνωριμία με το θρησκευτικό φαινόμενο στην πολυμορ-
φία και πολυπλοκότητά του και συζητά κατά βάση τα ηθικά και υπαρξιακά ερωτήματα των εφήβων μαθητών…

β) Η καλλιέργεια ανθρωπιστικής και ελληνικής παιδείας. …

γ) ο θρησκευτικός γραμματισμός … Η γνώση του πλαισίου, το οποίο γεννά τις έννοιες και τις διαμορφώνει, αλλά και του πολιτισμικού φορτίου τους είναι η ουσία του θρησκευτικού γραμματισμού, ο οποίος στην εκπαίδευση αποτελεί μέρος του πολυγραμματισμού…

δ) Η κριτική θρησκευτικότητα με την έννοια της καλλιέργειας της ολιστικής νοημοσύνης στην εκπαιδευτική διαδικασία, στην οποία συμμετέχουν νους και καρδιά και η οποία διαμορφώνει ανθρώπους με «ζωηρή επιθυμία» για δικαιοσύνη και δημοκρατία. Εφόσον ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ον που πιστεύει, η θρησκευτική εκπαίδευση τού παρέχει τις δυνατότητες «να πιστεύει καλά». …

ε) Η γνωριμία και επικοινωνία με τον «άλλον». Ο μαθητής/η μαθήτρια εξοικειώνεται με τον πλουραλιστικό χαρακτήρα της κοινωνίας στην οποία ζει, συνειδητοποιεί τα θρησκευτικά της στοιχεία, αλλά και την πολλαπλότητα της προσωπικής του/της ταυτότητας και την εξελικτική δυναμική της στις συλλογικές και κοινωνικές της εκφρά-
σεις. …

στ) Η κοινωνικοποίηση, όχι ως παθητική υιοθέτηση του κοινωνικού συστήματος, αλλά ως μία διαδικασία εξατομίκευσης, η οποία θεμελιώνεται στη σχέση ανάμεσα στην ανάπτυξη της προσωπικότητας και στην κοινωνική ένταξη. 

ζ) Η ανάπτυξη κοινότητας μάθησης. … Η θρησκευτική εκπαίδευση, με την παιδαγωγική και διδακτική μέθοδο αλλά και με το θεολογικό περιεχόμενό της, έχει πολλές δυνατότητες να εμπλαισιώσει ριζικά τη δημιουργία και καλλιέργεια κοινότητας, η οποία και ως έννοια σχετίζεται με την πίστη και την παράδοση του τόπου. 
25.  Το άρθρο μόνο της υπουργιής απόφασης αρ. 101470 με τίτλο “Πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών στο δημοτικό και στο γυμνάσιο” θέτει τους στόχους, τις ώρες διδασκαλίας και τις μεθόδους διδασκαλίας του μαθήματος των θρησκευτικών ως εξης::
Πιο συγκεκριμένα αναγνωρίζεται ότι το ΜτΘ χρειάζεται:

- να προσφέρει γνώση και κατανόηση για τα θρησκευτικά «πιστεύω» και τις θρησκευτικές εμπειρίες,

- να προσανατολίσει το ενδιαφέρον των μαθητών στηνποικιλία των θρησκευτικών προσεγγίσεων και ηθικώναντιλήψεων που ανιχνεύονται στις θρησκευτικές εμπει-
ρίες, και

- να ενθαρρύνει τους μαθητές, ώστε να ευαισθητοποιηθούν προς τη θρησκεία και προς τις θρησκευτικές διαστάσεις της ζωής.

Η προσέγγιση αυτή αν και υπερβαίνει παρωχημένες πρακτικές ομολογιακής μονοφωνίας δεν προσδίδει στο ΜτΘ φαινομενολογικό γνωσιολογικό προσανατολισμό ούτε το μετατρέπει σε τυπική θρησκειολογική ενημέρωση, η οποία δεν ανταποκρίνεται στα παιδαγωγικά χαρακτηριστικά, στα βαθύτερα ερωτήματα και στα πραγματικά ενδιαφέροντα των μαθητών. ...
Εν τέλει, στην παρούσα θεώρηση του ΜτΘ προβάλλεται με έμφαση το αίτημα του θρησκευτικού γραμματισμού ως μία καίρια διάσταση της θρησκευτικής αγωγής, η οποία συμβάλλει στη διαμόρφωση πολιτών με θρησκευτική αυτοσυνειδησία και δεκτικότητα στον διάλογο με το διαφορετικό. Ο θρησκευτικός αυτός γραμματισμός βασίζεται στους κανόνες της παιδαγωγικής και επιστημονικής γνώσης και στοχεύει στην κριτική ανάπτυξη της θρησκευτικής συνείδησης των μαθητών με τις γνώσεις, τις αξίες και τις στάσεις ζωής που παρέχει για τις θρησκείες και από τις θρησκείες, εφαρμόζοντας μια διερευνητι-
κή, ερμηνευτική και διαλογική μαθησιακή προσέγγιση.

2. Οι συντεταγμένες του Προγράμματος Σπουδών του ΜτΘ

Η παρούσα πρόταση αφορά ένα μάθημα που διατηρεί μεν τον γνωσιακό και παιδαγωγικό χαρακτήρα που είχε ως τώρα, ανοίγεται ωστόσο στις χριστιανικές παραδό σεις της Ευρώπης και στις άλλες θρησκείες. Δίνοντας τις συντεταγμένες αυτού του μαθήματος, διαμορφώνουμε ένα ΠΣ το οποίο ξεκινά από και έχει επίκεντρο τη θρησκευτική παράδοση του τόπου, την παράδοση της Ορθόδοξης Χριστιανικής Εκκλησίας, όπως αυτή σαρκώθηκε στη ζωή και αποτυπώθηκε στα μνημεία του πολιτισμού του. Κάθε μαθητής/τρια, ανεξαρτήτως της θρησκευτικής του/της ιδιοπροσωπίας, είναι αναγκαίο να γνωρίζει τη θρησκευτική παράδοση του τόπου καταγωγής ή μόνιμης διαμονής του/της. Αυτή είναι η πρώτη και βασική συντεταγμένη του μαθήματος. Η δεύτερη συντεταγμένη είναι η βασική γνωριμία με τις μεγάλες χριστιανικές παραδόσεις που συναντώνται στην Ευρώπη και γενικότερα στον κόσμο, εκτός της Ορθοδοξίας, όπως ο Ρωμαιοκαθολικισμός και ο Προτεσταντισμός με τις βασικές του ομολογίες. Η τρίτη συντεταγμένη περιλαμβάνει στοιχεία από τα μεγάλα θρησκεύματα και ιδίως όσα ενδιαφέρουν την ελληνική κοινωνία περισσότερο, δηλαδή τις μονοθεϊστικές παραδόσεις του Ιουδαϊσμού και του Ισλάμ, καθώς και άλλες θρησκείες που κατά τόπους ή κατά περίπτωση κρίνεται ότι παρουσιάζουν
σήμερα αυξημένο ενδιαφέρον. ... Συνεπώς, πρόκειται για ένα διευρυμένο και με σαφείς θεολογικές προϋποθέσεις μάθημα, το οποίο εξετάζει με ερευνητικό, κριτικό και διαλεκτικό τρόπο τη συνεισφορά κάθε θρησκευτικής παράδοσης στην ιστορία και στον πολιτισμό, αποβλέποντας στον θρησκευτικό γραμματισμό, αλλά και στην ευαισθητοποίηση και στον αναστοχασμό των μαθητών απέναντι στον δικό τους θρησκευτικό προβληματισμό και το πώς αυτός αντικατοπτρίζεται στη δυναμική των κοινωνικών σχέσεων. Φυσικά δεν είναι
δυνατόν στο Ελληνικό σχολείο να μην είναι κεντρικός ο λόγος της Ορθόδοξης θεολογίας και παράδοσης, η οποία μέσα από το ΜτΘ καλείται να προχωρήσει πέρα και από τη νεωτερικότητα αποδεχόμενη τον πλουραλισμό και την ετερότητα, κατά τέτοιο τρόπο, ώστε ταυτόχρονα να μην υποτιμά, να μην σχετικοποιεί, πολύ δε περισσότερο να μην εγκαταλείπει την αυτοσυνειδησία της. … Συμπερασματικά, το νέο ΠΣ προωθεί μια παιδαγωγικά ευαίσθητη, με ρεαλιστικούς μαθησιακούς στόχους, διδα κτικά ευέλικτη και πολυεπίπεδη πρόταση θρησκευτικής αγωγής, η οποία βασίζεται στο ισχύον νομικό πλαίσιο
και ανταποκρίνεται στις σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες. Έχει ως επίκεντρο την Ορθόδοξη παράδοση αλλά δια- φοροποιείται από την κατήχηση, διασώζει εύλογες και αναγκαίες ισορροπίες ανάμεσα 

3. Γενικοί σκοποί και προσανατολισμοί του ΜτΘ στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο

1. Να οικοδομήσει ένα στιβαρό μορφωτικό πλαίσιο/πεδίο γνώσης και κατανόησης του Χριστιανισμού και της Ορθοδοξίας, ως πνευματικής και πολιτισμικής παράδοσης της Ελλάδας και της Ευρώπης αλλά και ως ζωντανής πηγής έμπνευσης, πίστης, ηθικής και νοηματοδότησης …

2. Να παρέχει στους μαθητές, ανεξάρτητα από την προσωπική τους θρησκευτική τοποθέτηση, ικανοποιητική κατάρτιση για τη φύση και τον ρόλο του θρησκευτικού φαινομένου, στο σύνολό του και στις επιμέρους εκφάνσεις του…


4. την προσέγγιση της θρησκευτικής πίστης γενικότερα και του Χριστιανισμού ιδιαίτερα με πολλαπλά κριτήρια

9. τον σεβασμό του δικαιώματος κάθε ανθρώπου στη θρησκευτική ελευθερία, στην αναζήτηση και στον θρησκευτικό αυτοπροσδιορισμό

10. την αναγνώριση και τον σεβασμό στην ιδιαίτερη θρησκευτική και πολιτιστική προέλευση και συνάφεια κάθε μαθητή

26. Περαιτέρω, δύο εγκύκλιοι του Υπουργείου Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων με ημερομηνίες 9 και 20 Οκτωβρίου 2017 αντίστοιχα παρείχαν αναλυτικές διδακτικές οδηγίες που αφορούσαν το μάθημα των θρησκευτικών σε λύκεια και δημοτικά σχολεία για το σχολικό έτος 2017/18.

Γ. Εγκύκλιος της 23ης Ιανουαρίου 2015 για την αλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών
27.  Η εγκύκλιος του ίδιου Υπουργείου με ημερομηνία 23 Ιανουαρίου 2015 ορίζει την διαδικασία για την απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών ως εξής:

Το μάθημα των Θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό για όλους τους μαθητές (άρ.16, παρ.2 του Συντάγματος) και διδάσκεται στις σχολικές μονάδες Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, σύμφωνα με τα επίσημα υποχρεωτικά αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα, ακολουθεί τους γενικούς σκοπούς της εκπαίδευσης και απευθύνεται σε όλους τους μαθητές. Ωστόσο, παρέχεται η δυνατότητα σε μη Χριστιανούς Ορθόδοξους μαθητές, δηλαδή αλλόθρησκους ή ετερόδοξους ή άθρησκους, που επικαλούνται λόγους θρησκευτικής συνείδησης, να απαλλαγούν από την παρακολούθησή του.
Συνεπώς, η απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών παρέχεται νόμιμα,αποκλειστικά και μόνο για την προάσπιση της ελευθερίας της θρησκευτικής συνείδησης, όπως προβλέπεται από το Σύνταγμα και περιγράφεται στους οικείους νόμους και στις αποφάσεις των διεθνών και ελληνικών δικαστηρίων.
Επειδή, έχουν παρατηρηθεί φαινόμενα κατάχρησης του δικαιώματος απαλλαγής από τα Θρησκευτικά για λόγους που δεν συνδέονται με την ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης, εφιστάται η προσοχή στους Διευθυντές των σχολικών μονάδων να ελέγχουν την τεκμηρίωση των προβαλλόμενων λόγων, επισημαίνοντας σε κάθε ενδιαφερόμενο τη σοβαρότητα των σχετικών Υπεύθυνων Δηλώσεων και κατόπιν να προβαίνουν στη χορήγηση νόμιμης απαλλαγής του μαθητή, πάντοτε εντός των προβλεπόμενων χρονικών ορίων.
Η προσυπογραφή της Υπεύθυνης Δήλωσης από τον διδάσκοντα είναι απαραίτητη, ώστε να ενημερώνεται για τους μαθητές που θα έχει στην τάξη του στις ώρες του μαθήματος των Θρησκευτικών.
Οι μαθητές που απαλλάσσονται από το μάθημα των Θρησκευτικών δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην τάξη τους κατά τη διάρκεια διεξαγωγής του μαθήματος των Θρησκευτικών και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να περιφέρονται εντός ή εκτός του σχολείου ή να απουσιάζουν (αδικαιολόγητα), αλλά να απασχολούνται σύμφωνα με τα διαλαμβανόμενα στην παρούσα εγκύκλιο.
Η απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών χορηγείται ύστερα από Υπεύθυνη Δήλωση του ν.1599/1986, του ίδιου του μαθητή (αν είναι ενήλικος) ή και των δύο γονέων του (αν είναι ανήλικος), στην οποία θα αναφέρεται ότι ο μαθητής δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος και εξ αυτού επικαλείται λόγους θρησκευτικής συνείδησης, χωρίς να είναι υποχρεωτική η αναφορά του θρησκεύματος στο οποίο ανήκει, εκτός αν το επιθυμεί.” 

28.  Τον Φεβρουάριο του 2015, η Ένωση Αθέων, επικαλούμενη την απόφαση στην υπόθεση Αλεξανδρίδης κατά Ελλάδας(αρ. 19516/06, 21 Φεβρουαρίου 2008), ζήτησε την παρέμβαση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα όσον αφορά την ανωτέρω εγκύκλιο για την προστασία των δικαιωμάτων των γονέων που, για λόγους συνείδησης, επιθυμούν την απαλλαγή των παιδιών τους. Τον Αύγουστο του 2015, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έκρινε ότι αφού δεν χρειάζεται να δηλωθεί το θρήσκευμα ή μη, η παρούσα διαδικασία δεν παραβιάζει τον Ν.2472/1997 για την προστασία των προσωπικών πληροφοριών των μαθητών.
29.  Στις 25 Σεπτεμβρίου 2015 η τότε Αναπληρώτρια Υπουργός Παιδείας ανακοίνωσε την πρόθεσή της για απλοποίηση της διαδικασίας απαλλαγής, με την προσθήκη ότι οι γονείς μπορούν απλά να ζητούν τα παιδιά τους να μην παρακολουθούν το μάθημα των θρησκευτικών, χωρίς – θετική ή αρνητική – αναφορά στο θρήσκεμά τους. Όμως, ύστερα από την αντίδραση του Αρχιεπισκόπου της Ελλάδας, η Αναπληρώτρια Υπουργός άλλαξε την θέση της. Η ανωτέρω διαδικασια απαλλαγής παρέμεινε σε ισχύ με το άρθρο 25 παρ. 3 μιας απόφασης του Υπουργού Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων της 23ης Ιανουαρίου 2018.
30.  Σύμφωνα με πληροφορίες που παρείχε η Κυβέρνηση, το δικαίωμα απαλλαγής ασκήθηκε από 2.467 μαθητές λυκείου και 799 μαθητές δημοτικού κατά το σχετικό έτος 2015/16, 703 μαθητές λυκείου και 978 μαθητές δημοτικού κατά το σχετικό έτος 2016/17 και 2.859 μαθητές λυκείου και 876 μαθητές δημοτικού κατά την διάρκεια του σχολικού έτους 2017/18.

31.  Έχοντας υπόψη το όμοιο αντικείμενο των προσφυγών, το Δικαστήριο κρίνει κατάλληλο να τις εξετάσει από κοινού με κοινή απόφαση.

32.  Οι πρώτοι δύο προσφεύγοντες στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η πρώτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 κατήγγειλαν ότι ήταν υποχρεωμένοι να υποβάλλουν υπεύθυνη δήλωση δηλώνοντας ότι η κόρη τους, δηλαδή η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η δεύτερη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ.  6140/18, δεν ήταν Χριστιανές Ορθόδοξες προκειμένου να λάβουν απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών. Καταγγέλλουν επίσης ότι αυτές οι δηλώσεις προορίζονται να παραμείνουν στα σχολικά αρχεία και ότι ο διεύθυντής του σχολείου μπορεί να ερευνήσει κατά πόσον είναι αληθείς. Ισχυρίζονται ότι η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η δεύτερη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 ήταν θύματα παραβιάσεων του άρθρου 9 της Σύμβασης σε συνδυασμό με το άρθρο 14. Ισχυρίζονται επίσης ότι η προϋπόθεση να δηλώσουν υπεύθυνα ότι η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η δεύτερη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 δεν ήταν Χριστιανές Ορθόδοξοι για να απαλλαγούν από το μάθημα των θρησκευτικών και η διατήρηση αυτών των δηλώσεων στα αρχεία των σχολείων τους συνιστά απαράδεκτη παρέμβαση στην ιδιωτική τους ζωή, η οποία προστατεύεται από το άρθρο 8 της Σύμβασης.

33.  Οι προσφεύγοντες επίσης καταγγέλλουν ότι κατά την ενάσκηση των λειτουργιών του σε θέματα εκπαίδευσης και διδασκαλίας, το Κράτος δεν έχει διασφαλίσει ότι οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα των θρησκευτικών για το σχολικό έτος 2017/18 θα μεταδίδονται (α) με έναν αντικειμενικό, κριτικό και πλουραλιστικό τρόπο, σε συμφωνία με το πρώτο εδάφιο του άρθρου 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1 ως προς την τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή 4762/18 και ως προς την δεύτερη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 και (β) σύμφωνα με τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις των γονέων τους (δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2).

34.  Τα ανωτέρω άρθρα έχουν ως εξής:
Άρθρο 8
1.  1. Παν πρόσωπον δικαιούται εις σεβασμόν της ιδιωτικής ...ζωής του...
2. Δεν επιτρέπεται να  υπάρξη επέμβασις δημοσίας αρχής εν τη ασκήσει του δικαιώματος τούτου, εκτός εάν η επέμβασις αύτη προβλέπεται υπό του νόμου και αποτελεί μέτρον το οποίον,εις  μίαν δημοκρατικήν κοινωνίαν, είναι αναγκαίον δια την εθνικήν ασφάλειαν, την δημοσίαν ασφάλειαν, την οικονομικήν ευημερίαν της χώρας, την προάσπισιν της τάξεως και την πρόληψιν ποινικών παραβάσεων, την προστασίαν της υγείας ή της ηθικής, ή την προστασίαν των δικαιωμάτων και ελευθεριών άλλων.”

Άρθρο 9
"1.  Παν πρόσωπον δικαιούται  εις την ελευθερίαν σκέψεως, συνειδήσεως και  θρησκείας,  το δικαίωμα τούτο  επάγεται  την ελευθερίαν αλλαγής θρησκείας ή πεποιθήσεων, ως και την ελευθερίαν εκδηλώσεως της θρησκείας ή των πεποιθήσεων μεμονωμένως, ή συλλογικώς δημοσία ή κατ’ ιδίαν, δια της λατρείας, της παιδείας, 
2. Η ελευθερία εκδηλώσεως της θρησκείας ή των πεποιθήσεων δεν επιτρέπεται να αποτελέση αντικείμενον ετέρων περιορισμών πέραν των προβλεπομένων υπό του νόμου και αποτελούντων αναγκαία μέτρα, εν δημοκρατική κοινωνία δια την δημοσίαν ασφάλειαν, την προάσπισιν της δημοσίας τάξεως, υγείας και ηθικής, ή την προάσπισιντων δικαιωμάτων και ελευθεριών των άλλων.”

Άρθρο 14

«Η χρήσις των αναγνωριζομένων εν τη παρούση Συμβάσει δικαιωμάτων και ελευθεριών δέον να εξασφαλισθή ασχέτως διακρίσεως … θρησκείας ...

Άρθρο 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1

Ουδείς δύναται να στερηθή του δικαιώματος όπως εκπαιδευθή. Παν Κράτος εν τη ασκήσει των αναλαμβανομένων υπ' αυτού καθηκόντων επί του πεδίου της μορφώσεως και της εκπαιδεύσεως θα σέβεται το δικαίωμα των γονέων όπως εξασφαλίζωσι την μόρφωσιν και εκπαίδευσιν ταύτην συμφώνως προς τας ιδίας αυτών θρησκευτικάς και φιλοσοφικάς πεποιθήσεις.”
      1. Αρχικές παρατηρήσεις και εφαρμοζόμενη μέθοδος
35.  Το Δικαστήριο υπογραμμίζει ότι από την ίδια την φύση του το ουσιαστικό περιεχόμενο του άρθρου 9 της Σύμβασης μπορεί ορισμένες φορές να αλληλοκαλύπτεται από το περιεχόμενο άλλων διατάξεων της Σύμβασης. Με άλλες λέξεις μια και η αυτή καταγγελλόμενη παραβίαση που υποβάλλεται στο Δικαστήριο μπορεί κάποιες φορές να αφορά περισσότερα από ένα άρθρα. Σε τέτοιες υποθέσεις, το Δικαστήριο συνήθως επιλέγει να εξετάσει την καταγγελλόμενη παραβίαση μόνο υπό το φως του άρθρου που θεωρεί πιο σχετικό ενόψει των συγκεκριμένων περιστάσεων ης υπόθεσης. Πράττοντας τοιουτοτρόπως, όμως, έχει κατά νου και τα άλλα άρθρα και ερμηνεύει το άρθρο που έχει επιλέξει να θεωρήσει πιο σχετικό υπό το φως και των άλλων.
36.  Το Δικαστήριο έχει επιλέξει να εξετάσει υποθέσεις μόνον κατά το άρθρο 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1, για παράδειγμα όσον αφορά την παράδοση των υποχρεωτικών μαθημάτων θρησκευτικού πολιτισμού και ηθιών σε κρατικά σχολεία και έχει περιορίσει τις δυνατότες παράδοσης τέτοιων μαθημάτων (βλ. Mansur Yalçın και άλλοι κατά Τουρκίας, αρ. 21163/11, 16 Σεπτμεβρίου 2014), ή την άρνηση να απαλλαγεί ένας μαθητής που η οικογένειά του ανήκε στην πίστη των Αλεβιτών από τα υποχρεωτικά μαθήματα θρησκείας και ηθών (βλ. Hasan και Elyem Zengin κατά Τουρκίας, αρ. 1448/04, 9 Οκτωβρίου 2007), ή ακόμη άρνηση των εκπαιδευτικών αρχών να χορηγήσουν σε παιδιά πλήρη απαλλαγή από υποχρωτικά μαθήματα χριστιανισμού (βλ. Folgerø και Άλλοι κατά Νορβηγίας [Μείζονος Τμήματος], αρ. 15472/02, ΕΔΔΑ 2007).
37.  Στο πεδίο της εκπαίδευσης και της διδασκαλίας, το άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 είναι βασικά lex specialis σε σχέση με το άρθρο 9 της Σύμβασης. Εφαρμόζεται τουλάχιστον στις περιπτώσεις που, όπως η παρούσα, το ζήτημα αφορά την υποχρέωση των Συμβαλλόμενων Κρατών – όπως ορίζεται από το δεύτερο εδάφιο του άρθρου – για σεβασμό, κατά την ενάσκηση λειτουργιών που σχετίζονται με την εκπαίδευση και την διδασκαλία, του δικαιώματος των γονέων να διασφαλίζουν ότι η εκπαίδευση και η διδασκαλία βρίσκεται σε συμβατότητα με τις δικές τους θρησκευικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις (βλ. Osmanoğlu και Kocabaşκατά Ελβετίας, αρ. 29086/12, § 90, 10 Ιανουαρίου 2017, και Lautsi και άλλοι κατά Ιταλίας [Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 30814/06, § 59, ΕΔΔΑ 2011).
38.  Οι καταγγελλόμενες παραβάσεις στην παρούσα υπόθεση θα πρέπει να εξεταστούν κυρίως από το εναρκτήριο σημείο του δεύτερου εδαφίου του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1.
39.  Ωστόσο, αυτή η διάταξη θα πρέπει να διαβαστεί υπό το φως όχι μόνο του πρώτου εδαφίου του ίδιου άρθρου, αλλά επίσης, ιδίως, υπό το φως του άρθρου 9 της Σύμβασης (βλ, για παράδειγμα, Folgerø, ό.π., § 84), το οποίο εγγυάται την ελευθερία της σκέψης, της συνείδησης και της θρησκείας, συμπεριλαμβανομένης της ελευθερίας του να μην ανήκεις σε μια θρησκεία και που επιβάλλει στα Συμβαλλόμενα Κράτη ένα “καθήκον ουδετερότητας και αμεροληψίας”. Το πρώτο εδάφιο αυτής της διάταξης, διαβαζόμενο όπως πρέπει υπό το φως του άρθρο 9 της Σύμβασης και υπό το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1, εγγυάται για τους μαθητές των σχολίων το δικαίωμα στην εκπαίδευση με τρόπο που σέβεται το δικαίωμα να πιστεύουν ή να μην πιστεύουν (Lautsi και άλλοι κατά Ιταλίας[Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 30814/06, § 78, ΕΔΔΑ 2011).
      1. Παραδεκτό
        1. Μη εξάντληση εσωτερικών ενδίκων μέσων
(α) Επιχειρήματα των διαδίκων 
40.  Η Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι οι προσφεύγοντες δεν εξάντλησαν, αλλά ούτε καν χρησιμοποίησαν τα εσωτερικά ένδικα μέσα.
Αρχικά, υπογραμμίζει ότι η αίτηση ακύρωσης που άσκησαν οι προσφεύγοντες για την ακύρωση των δύο αποφάσεων του Υπουργού Παιδείας, Έρευνας και Θρησκευμάτων με τίτλο “Πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών στο Λύκειο” και “Πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών για το Δημοτικό και το Γυμνάσιο” εξακολουθεί να εκκρεμεί ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.
Δεύτερον, επιμένει ότι οι προσφεύγοντες δεν άσκησαν: (i) αίτηση αναστολής εκτέλεσης για τις προαναφερόμενες υπουργικές αποφάσεις και για προσωρινή διαταγή, (ii) αίτηση ακύρωσης κατά της εγκυκλίου του Υπουργού Παιδείας της 23ης Ιανουαρίου 2015 που αφορά την διαδικασία απαλλαγής από το μάθημα των θρησκευτικών, (iii) αίτηση για απαλλαγή της τρίτης προσφεύγουσας στην προσφυγή 4762/18 και της δεύτερης προσφεύγουσας στην προσφυγή 6140/18 που θα μπροούσε να είχε οδηγήσει στην διαπίστωση από τους διευθυντές των σχολίων εν τοις πράγμασι ότι τα παιδιά δεν ήταν Χριστιανοί Ορθόδοξοι και (iv) αίτηση ακύρωσης κατά κάθε απόφασης επί μιας τέτοιας αίτησης για απαλλαγή.
41.  Τέλος, η Κυβέρνηση ισχυρίζεται ότι μολονότι η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 γνώριζε ότι η προσφυγή της, ακόμη κι αν το Δικαστήριο διαπίστωνε την παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων της θα οδηγούσε μόνο σε επιδίκαση αποζημίωσης για ηθική βλάβη, άσκησε την προσφυγή χωρίς να δώσει στα εσωτερικά δικαστήρια την δυνατότητα να δικάσουν ένα τέτοιο αίτημα, ασκώντας αγωγή αποζημίωσης κατά το άρθρο 105 του Εισαγωγικού Νόμου του Αστικού Κώδικα.
42.  Οι προσφεύγοντες ισχυρίστηκαν ότι οι αιτήσεις ακύρωσης ήταν το μόνο ένδικο βοήθημα που ήταν διαθέσιμο κατά των επίδικων υπουργικών αποδάσεων και ότι οι διαδικασίες ενώπιον της μόνης αρμόδιας κρατικής αρχής, του Συμβουλίου της Επικρατείας, δεν αποτελούσαν αποτελεσματικό ένδικο μέσο, καθώς οι αιτήσεις ακύρωσης δεν είχαν καν οδηγηθεί σε συνεδρίαση πριν την έναρξη του σχολικού έτους 2017/18. Επέμειναν επίσης ότι για την άσκηση αναστολής εκτέλεσης και προσωρινής διαταγής δεν υπήρχε προηγούμενη εσωτερική νομολογία που να δικαιώνει τέτοια αιτήματα. Ισχυρίστηκαν επίσης ότι δεν υπήρχε η προϋπόθεση, ούτε θα ήταν εφικτό, να προσβάλλουν πρώτα την εγκύκλιο του 2015 πριν προσβάλλουν τις υπουργικές αποφάσεις του 2017.
43.  Οι προσφεύγοντες αμφισβήτησαν την θρησκευτική ουδετερότητα των μελών του Συμβουλίου της Επικρατείας. Επέμειναν ότι η αναβολή δεν δινόταν επειδή αναμενόταν μια άλλη σημαντική υπόθεση του ίδιου θέματος που εκκρεμούσε ενώπιόν του. Η προηγούμενη υπόθεση αφορούσε το πρόγραμμα σπουδών του έτους 2016/17. Ο πραγματικός λόγος για τον οποίο αναβαλλόταν η υπόθεση ήταν να καθυστερήσει το θέμα μέχρι το τέλος του σχολικού έτους 2017/18 και να χάσουν οι προσφεύγοντες το έννομο συμφέρον τους καθώς η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 ήταν στην τελευταία τάξη του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος.
44.  Όσον αφορά την αγωγή αποζημίωσης σύμφωνα με το προαναφερόμενο άρθρο 105, η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή 4762/18 επέμεινε ότι είχε επιλέξει το καταλληλότερο ένδικο μέσο – την αίτηση ακύρωσης ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας – που δεν κάλυπτε ιδιοτελές κίνητρο, καθώς το μόνο αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι η ακύρωση των υπουργικών αποφάσεων και όχι η επιδίκαση αποζημίωσης.

(α) Η κρίση του Δικαστηρίου
45.  Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι σύμφωνα με το άρθρο 35 § 1 της Σύμβασης, δικάζει μόνο μια προσφυγή ύστερα από την εξάνλτηση εκείνων των εσωτερικών ενδίκων μέσων που συνδέονται με ισχυριζόμενες παραβιάσεις και οι οποίες είναι διαθέσιμα και επαρκή. Το Δικαστήριο επίσης υπενθυμίζει ότι η Κυβέρνηση που ισχυρίζεται ότι δεν έχουν εξαντληθεί τα εσωτερικά ένδικα μέσα έχει το βάρος να ισχυριστεί ότι ένα ένδικο μέσο ήταν αποτελεσματικό τόσο στην θεωρία όσο και στην πράξη κατά τον κρίσιμο χρόνο, δηλαδή ήταν προσβάσιμο, ικανό να προσφέρει αποκατάσταση στις καταγγελίες των προσφευγόντων και προσφέρεται με εύλογες προσδοκίες επιτυχίας (βλ., ιδίως, Selmouni κατά Γαλλίας [Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 25803/94, § 76, ΕΔΔΑ 1999‑V.Sejdovic κατά Ιταλίας[Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 56581/00, § 46, EΔΔΑ 2006-II.Vučković και άλλοι κατά Σερβίας (προκαταρκτική ένσταση ) [Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 17153/11 και 29 άλλες , § 74, 25 Μαρτίου 2014, και Gherghina v. Romania[Μείζονος Συνθέσεως] (διατ.), αρ. 42219/07, § 85, 9 Ιουλίου 2015). Εφόσον έχει φέρει επιτυχώς το βάρος της επίκλησης, ο προσφεύγων είναι υποχρεωμένος να αποδείξει ότι το ένδικο μέσο που αναφέρει η Κυβέρνηση στην πραγκατικότητα χρησιμοποιήθηκε ή για κάποιον λόγο ήταν ανεπαρκές και αναποτελεσματικό στις συγκεκριμένες περιστάσις της υπόθεσης ή ότι υπήρξαν ειδικές περιστάσεις που τον ή την απέτρεψαν από το να το ασκήσει (βλ. Akdivar και άλλοι κατά Τουρκίας, 16 Σεπτεμβρίου 1996, § 68, Συλλογή Αποφάσεων και Διατάξεων 1996‑IV, και Prencipe κατά Μονακό, αρ. 43376/06, § 93, 16 Ιουλίου 2009).
46.  Το Δικαστήριο περαιτέρω υπενθυμίζει ότι στις περιπτώσεις που είναι διαθέσιμα περισσότερα ένδικα μέσα, ο προσφεύγων δεν υποχρεούται να ασκήσει περισσότερα από ένα και κανονικά αποτελεί επιλογή του ατόμου ποιο θα είναι (βλ. Karakó κατά Ουγγαρίας, αρ. 39311/05, § 14, 28 Απριλίου 2009, Hilal κατά Ηνωμένου Βασιλείου (διατ.),αρ. 45276/99, 8 Φεβρουαρίου 2000 και Airey κατά Ιρλανδίας, 9 Οκτωβρίου 1979, § 23, Συλλογή A αρ. 32). Σύμφωνα με πάγια νομολογία, όταν ένα ένδικο μέσο έχει ασκηθεί, η χρήση άλλου ενδίκου μέσου το οποίο έχει ουσιαστικά τον ίδιο στόχο δεν απαιτείται (βλ. μεταξύ άλλων,Micallef κατά Μάλτας[Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 17056/06, § 58, ΕΔΔΑ 2009, καιKozacıoğlu κατά Τουρκίας [Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 2334/03, § 40, ΕΔΔΑ 2009).
47.  Στην παρούσα υπόθεση, το Δικαστήριο σημειώνει ότι στις 12 Ιουλιου 2017 οι προσφεύγοντες προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας για την ακύρωση των δύο υπουργικών αποφάσεων που είχαν καθορίσει το πρόγραμμα σπουδών του μαθήματος των θρησκευτικών στο δημοτικό, το γυμνάσιο και το λύκειο για το σχολικό έτος 2017/18 Στις 24 και 24 Ιουλίου 2017 οι προσφεύγοντες υπέβαλαν αιτήματα για να εξεταστεί η υπόθεσή τους με την διαδικασία του κατεπείγοντος, πριν την έναρξη του νέυ σχολικού έτους στις 11 Σεπτμεβρίου 2017. Αρχικά η συνεδρίαση ορίστηκε για τις 12 Οκτωβρίου 2017 και στην συνέχεια αναβλήθηκε για τις 9 Νοεμβρίου 2017, τις 14 Δεκεμβρίου 2017 και πάλι για έξι άλλες ημερομηνίες το 2018. Δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ότι οι αιτήσεις ακύρωσης στο Συμβούλιο της Επικρατείας μαζί με αίτημα για εξέταση της υπόθεσης με την κατεπείγουσα διαδικασία ήταν ένα αποτελεσματικό ένδικο μέσο που έπρεπε να εξαντληθεί κατά την έννοια του άρθρο 35 παρ. 1. Ωστόσο, υπό τις περιστάσεις αυτές, ιδίως λόγω των διαδοχικών αναβολών εξέτασης της υπόθεσης και λαμβάνοντας υπόψη της ανάγκης των προσφευγόντων να δικαστεί η υπόθεσή τους πριν την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, το ένδικο μέσο έχασε μεγάλο μέρος της αποτελεσματικότητάς του. Κατ’ αποτέλεσμα, δεν μπορεί εύλογα να ισχυρίζεται η Κυβέρνηση ότι η κατάθεση των προσφυγών στο Διαστήριο στις 5 και στις 8 Ιανουαρίου ήταν πρόωρη, καθώς είχαν ήδη περάσει τρεις μήνες από την έναρξη της νέας σχολικής χρονικάς.
48.  Όσον αφορά το επιχείρημα της Κυβέρνησης ότι οι προσφεύγοντες δεν υπέβαλαν αίτηση αναβολής και αίτημα προσωρινής διαταγής, το Δικαστήριο δεν τα θεωρεί αυτά αποτελεσματικό ένδικο μέσο: κρίνοντας από την στάση του Συμβουλίου της Επικρατείας στα αιτήματα των προσφευγόντων για κατεπείγουσα διαδικασία, το Δικαστήριο θεωρεί ότι η πιθανότητα αναστολής εκτέλεσης του προγράμματους σπουδών λόγω εκκρεμούς αίτησης ακύρωσης ήταν μικρότερη από ισχνή.
49.  Περαιτέρω, με την άσκηση αίτησης ακύρωσης στο Συμβούλιο της Επικρατείας, οι προσφεύγοντες επιχείρησαν να πετύχουν την ακύρωση των επίδικων υπουργικών αποφασεων και όχι να λάβουν αποζημίωση. Επιπλέον, για να εφαρμοστεί το άρθρο 105 θα πρέπει η επικαλούμενη βλάβη να αφορά παράνομες πράξεις κρατικών οργάνων. Εντούτοις, η Κυβέρνηση δεν διευκρινίζει ποιες παράνομες πράξεις τελέστηκαν στην παρούσα υπόθεση. Η Κυβέρνηση δεν δίνει παραδείγματα νομολογίας για να αποδείξει ότι μια αγωγή αποζημίωσης θα μπορούσε να έχει αποκαταστήσει τα δικαιώματα των προσφευγόντων κατά το άρθρο 8 και 9 της Σύμβασης και το άρθρο 2 του πρωτοκόλλου υπ’ αρ. 1. Μια αγωγή αποζημίωσης κατά το άρθρο 105 δεν θα ήταν συνεπώς αποτελεσματικό ένδικο μέσο στην παρούσα υπόθεση.
50.  Τέλος, όσον αφορά την μη υποβολή αιτήματος απαλλαγής από τους προσφεύγοντες για να καταθέσουν προσφυγή στην περίπτωση που η αίτησή τους για απαλλαγή απορριπτόταν, το Δικαστήριο θεωρεί ότι αυτό θα γινόταν αντιληπτό ως ένδεικη ότι οι προσφεύγοντες ενήλικες και τα παιδιά τους ήταν άνθρωποι χωρίς θρησκευτικές πεποιθήσεις ή ως άνθρωποι που ακολουθούσαν θρήσκεθμα άλλο από αυτό του Χριστιανού Ορθόδοξου. Συνεπώς, αυτή η πτυχή της μη εξάντλησης ενδίκων μέσων στο επιχείρημα της Κυβέρνησης συνδέεται στενά με την ουσία της υπόθεσης και θα πρέπει να συνδεθεί με την εξέτασή της επί της ουσίας.
51.  Συνεπώς, με την εξαίρεση της προαναφερθείσας πτυχής του επιχειρήματος περί μη εξάντλησης, το Δικαστήριο απορρίπτει την ένσταση της Κυβέρνησης για την πρόωρη φύση των προσφυγών και την μη εξάντληση των εσωτερικών ενδίκων μέσων από τους προσφεύγοντες.

        1. Απώλεια της ιδιότητας του θύματος
52.  Η Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι κατά τον χρόνο της υποβολής της προσφυγής, η τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 4762/18 βρισκόταν στους τελευταίους μήνες της τελευταίας τάξης του λυκείου και μπορεί να μην παρακολουθούσε ξανα σχολείο και ότι είχε τώρα ολοκληρώσει την φοίτησή της και ήταν σχεδόν ενήλικη. Όταν θα γινόταν ενήλικη, ο πρώτος και η δεύτερη των προσφευγόντων δεν θα είχαν δικαίωμα να καταγγείλουν παραβιάσεις ανθρώπινων δικαιωμάτων στο όνομά της.
53.  Η προσφεύγουσα ισχυρίστηκε ότι ήταν τουλάχιστον προκλητικό για την κυβέρνηση να επικαλείται την αδράνεια των κρατικών αρχών καθ’ ολο το έτος 2017 προκειμένου να ισχυρίζονται ότι οι προσφεύγοντες δεν είναι πλέον θύματα, αφού οι προσφεύγοντες είχαν εγκαίρως ασκήσει τα ένδικα μέσα. Περαιτέρω, η παρούσα προσφυγή είχε ασκηθεί τον Ιανουάριο του 2018, όταν η τρίτη προσφεύγουσα ήταν ακόμη μαθήτρια και θα μπορούσε να είναι ακόμη για άλλους έξι μήνες περίπου.
54.  Το Δικαστήριο υπενθυμίζει ότι οι εθνικές αρχές έχουν την υποχρέση να αποκαθιστούν κάθε παραβίαση της Σύμβασης. Έτσι, το ζήτημα περί του εάν ένας προσφεύγων μπορεί να ισχυριστεί ότι είναι θύμα καταγγελλόμενης παραβίασης αποτελεί σχετικό θέμα καθ’ όλα τα στάδια της διαδικασίας ενώπιον του Δικαστηρίου (βλ. Scordino κατά Ιταλίας (αρ. 1)[Μείζονος Συνθέσεως], αρ.36813/97, § 179, ΕΔΔΑ 2006-V). Ως προς αυτό, οι προσφεύγοντες πρέπει να μπορούν να δικαιολογήσουν την ιδιότητα τους ως θύματα, καθ’ όλη την διάρκεια των διαδικασιών (βλ. Burdov κατά Ρωσίας, αρ. 59498/00, § 30, 7 Μαϊου 2002, και Centro Europa 7 S.r.l. και Di Stefano κατά Ιταλίας [Μειζονος Συνθέσεως], αρ. 38433/09, § 80, ΕΔΔΑ 2012).Το θέμα περί του εάν ένα πρόσωπο μπορεί ακόμη να ισχυρίζεται ότι είναι θύμα μιας καταγγελλόμενης παραβίασης της Σύμβασης αποτελεί ουσιώδες μέρος μιας εξέτασης της κατάστασής του από το Δικαστήριο ex post facto(ό.π., § 82).
55.  Το Δικαστήριο σημειώνει ότι οι προσφεύγοντες άσκησαν την αίτηση ακύρωσης των δύο προσβαλλόμενων υπουργικών αποφάσεων της 13ης και 16ης Ιουνίου 2017 πριν την έκδοση της απόφασης του Συμβουλίου της Επικρατείας που ελήφθη στις 2 Ιουλίου 2017 [Σ.τ.Μ.: προφανώς εδώ υπάρχει κάποιο λάθος της απόφασης], δηλαδή περίπου δύο μήνες πριν την έναρξη της σχολικής χρονικάς 2017/18. Κατά την ίδια ημέρα και μετά πάλι στις 24 Ιουλίου 2017 οι προσφεύγοντες ζήτησαν να εξεταστεί η υπόθεσή τους με την διαδικασία του κατεπείγοντος από το Θερινό Τμήμα, ώστε να έχουν απόφαση πριν την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, αλλά το δικαστήριο απέρριψε τα αιτήματά τους ως άνευ σημασίας. Κατ’ αποτέλεσμα, η νέα σχολική χρονιά ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2017 με τις δύο προσφεύγουσες μαθήτριες υποχρεωμένες να παρακολουθήσουν το μάθημα των θρησκευτικών καθ’ όλη την διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Στις 5 Ιανουαρίου 2018 οι προσφεύγοντες άσκησαν τις προσφυγές τους στο Δικαστήριο. Την ίδια ημερομηνία και καθ’ όλη την διάρκεια του σχολικού έτους 2018, το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν δίκασε την υπόθεση και συνέχισε να αναβάλει την συνεδρίασή του μέχρι την 21η Σεπτεμβρίου 2018, χρόνο κατά τον οποίο το σχολικό έτος είχε ήδη τελειώσει.
56.  Έχοντας υπόψη τις ειδικές περιστάσεις της υπόθεσης, το Δικαστήριο κρίνει ότι η καταλληλότερο και επαρκέστερη αποκατάσταση στην παρούσα περίπτωση δεν θα ήταν η καταβολή αποζημίωσης στους προσφεύγοντες, ιδίως όσον αφορά την τρίτη προσφεύγουσα στην προσφυγή 4762/18, η οποία βρισκόταν στην τελευταία τάξη της στο σχολείο, αλλά μία απόφαση για την ουσία των καταγγελλόμενων παραβάσεων που εγέρθηκαν με τις αιτήσεις ακύρωσής τους ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.
57.  Το Δικαστήριο ως εκ τούτου θεωρεί ότι όλοι οι προσφεύγοντες ήταν θύματα κατά τον χρόνο της προσφυγής και μπορούν ακόμη να ισχυρίζονται ότι είναι θύματα, διότι έως σήμερα καμία απόφαση δεν έχει ακόμη εκδοθεί στις υποθέσεις τους.
58.  Συνεπώς, η ένσταση της Κυβέρνησης πρέπει να απορριφθεί.
        1. Συμπέρασμα
59.  Σημειώνοντας ότι η προσφυγή δεν είναι προδήλως αβάσιμη, κατά την έννοια του άρθρου 35 § 3 (α) της Σύμβασης και ότι δεν είναι απαράδεκτη για άλλους λόγους, το Δικαστήριο κηρύσσει αυτήν παραδεκτή.
Γ. Ουσία
        1. Οι ισχυρισμοί των διαδίκων 
(α) Οι προσφεύγοντες
60.  Οι προσφευγοντες ισχυρίστηκαν αρχικά ότι οι αποφάσεις αρ.  99502/2017 και αρ. 101470/2017 που εκδόθηκαν απο τον Υπουργό Παιδείας το καλοκαίρι του 2017 πρόβλεπαν ένα μάθημα θρησκευτικών ομολογιακής φύσης, το οποίο προωθούσε την “επικρατούσα θρησκεία”. Προκύπτει από τις αποφάσεις ότι ο σκπός του νέου προγράμματος ήταν να αναπτύξει ένα νέο τύπο “θρησκευόμενης προσωπικότητας”, να διαμορφώσει πιστούς του Ορθόδοξου Χριστιανικού δόγματος, να βοηθήσει τους μαθητές να “πιστεύουν καλά” και όχι απλά να τους παρέχει πληροφορίες και γνώση. Εάν το μάθημα δεν ήταν κατηχητικής και ομολογιακής φύσεως, το Κράτος θα είχε καταργήσει την διαδικασία απαλλαγής που θέσπισε με την εγκύκλιο της 23ης Ιανουαρίου 2015, διότι δεν θα υπήρχε λόγος για συνειδησιακή ένσταση. Διατηρώντας όμως αυτή την διαδικασία, ομολογούσε κατ’ αποτέλεσμα ότι το ίδιοτο μάθημα αποτελούσε παρέμβαση του Κράτους στην διαμόρφωση των θρησκευτικών πεποιθήσεων των μαθητών. Προκειμένου να διασφαλίσει την υποχρεωτική φύση του μαθήματος και να υποχρεώσει τους μαθητές να παρακολουθήσουν το ομολογιακό μάθημα των θρησκευτικών, το Κράτος απαιτούσε από όσους είχαν συνειδησιακούς λόγους απαλλαγής όχι απλώς να τους εκφράσουν, αλλά και να διακηρύξουν ρητώς και επισήμως ότι δεν ήταν Χριστιανοί Ορθοδοξοι.
61.  Οι προσφεύγοντες καταγγέλλουν ότι εάν αποφάσιζαν να υποβάλουν υπεύθυνη δήλωση για απαλλαγή θα εξέθεταν τους εαυτούς τους σε ποινική δίωξη εάν ο διευθυντής του σχολείου είχε θεωρήσει ψευδή την δήλωσή τους. Επιπλέον, υποβάλλοντας υπεύθυνη δήλωση που θα τηρείτο στο αρχεί οτου σχολείου θα είχαν αποκαλύψει πεποιθήσεις και ευαίσθητα προσωπικά δεδομενα χωρίς να εμπίπτουν στο πεδίο των εγγυήσεων ούτε της Οδηγίας 95/46 (για την προστασία των φυσικών προσώπων έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα), ούτε του Ν.2472/1997 (για την προστασία έναντι της επεξεργασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα).

(β) Η Κυβέρνηση
62.  Αρχικά η Κυβέρνηση επικαλείται ότι στην παρούσα υπόθεση, οι δύο πρώτοι προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 και η πρώτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 δεν είχαν υποβάλει ποτέ αίτηση απαλλαγής, με ή χωρις την υπεύθυνη δήλωση ότι οι κόρες τους δεν ήταν Χριστιανές Ορθόδοξες και γι’ αυτό ουδείς είχε επεξεργαστεί τέτοια δήωσή τους ούτε υπήρχε κάτι τέτοιο στα σχολικά αρχεία. Παρεμπιπτόντως, η εγκύκλιος της 23ης Ιανουαρίου 2015 δεν αναγνώριζε την “εξουσία” ή την “δικαιοδοσία” για έρευνα από διευθυντές σχολείων. Απλά τους “καλούσε” να ελέγχουν τα έγγραφα ως προς τους λόγους που επικαλούνταν οι αιτούντες, “επισημαίνοντας σε κάθε ενδιαφερόμενο τη σοβαρότητα των σχετικών Υπεύθυνων Δηλώσεων και κατόπιν να προβαίνουν στη χορήγηση νόμιμης απαλλαγής του μαθητή”. Περαιτέρω, κάθε επεξεργασία και διατήρηση τέτοιων δηλώσεων στα σχολιά αρχεία θα υπέκειτο στην εφαρμογή της νομοθεσίας για την προστασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα.
63.  Παρόμοια, δεν υπάρχει θέμα “προσηλυτισμού” ή “κατήχησης” μέσω των νέων προγραμμάτων του μαθήματος των θρησκευτικών, παρά τους ισχυρισμούς των προσφευγόντων και των τρίτων παρεμβαινόντων, ούτε υπήρξε περίπτωση δυνατού “στιγματισμού” που να έχει αποδειχθεί από τους προσφεύγοντες. Εξάλλου, οι προσφεύγοντες ζούν σε νησιά του Κεντρικού Αιγαίου το οποίο έχει αξιοσημείωτη πολιτισμική δραστηριότητα και σημαντική επιρροή από τουρίστες και κάτοικοι διαφόρων εθνικών, πολιτισμικών και θρησκευτικών υποβάθρων συνυπάρχουν αρμονικά.
64.  Καθώς το μάθημα των θρησκευτικών δεν είναι προαιρετικό και αποτελεί αποστολή του κράτους κατά το Σύνταγμα να αναπτύσσει την θρησκευτική συνείδηση των μαθητών που είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, η απαλλαγή από το μάθημα πρέπει αναγκαστικά να συνδέεται με την έλλειψη θρησκευτικής σύνδεσης.
65.  Ένας μαθητής δεν χρειάζεται να ανακοινώσει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του και αρκεί να κάνει μόνο μια αρνητική δήλωση ότι δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος. Η δήλωση εξυπηρετεί τον στόχο της καταστρατήγησης της συνταγματικής αποστολής του κράτους, καθώς όταν ένας μαθητής δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος, το Κράτος δεν υποχρεούται να αναπτύξει την θρησκευτική συνείδησή του. Περαιτέρω, ακριβώς επειδή είναι αδύνατο και απαράδεκτο τα κρατικά όργανα να διακριβώνουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις ενός μαθητή, η δήλωση ήταν ταυτόσημη με την επιβεβαίωση ότι υπηρχαν αληθείς λόγοι θρησκευτικής συνείδησης για απαλλαγή, ώστε να αποτραπεί η υποβολή ψευδών δηλώσεων που θα μπορούσαν να θίξουν την δίκαιη και ισότιμη διδασκαλία μαθημάτων και να υποκρύπτουν παράνομους σκοπούς – ιδίως την μείωση των μαθημάτων όταν ένας μαθητής πρέπει να εξεταστεί και να αξιολογηθεί. Με το νέο πλουραλιστικό πρόγραμμα, η δυνατότητα απαλλαγής παρέμενε, μολονότι το μάθημα των θρησκευτικών δεν ήταν ομολογιακό και δεν απευθυνόταν αποκλειστικά σε Χριστιανούς Ορθόδοξους.
66.  Η Κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι το Κράτος παρείχε το δικαίωμα σε πλήρη απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών, το οποίο δεν συνιστούσε προσηλυτισμό ή κατήχηση, όπως η διδασκαλία του είχε καθοριστεί και διεξαγόταν με το νέο πρόγραμμα. Η διαδικασία απαλλαγής μέσω της υποβολής μιας αίτησης και μιας υπεύθυνης δήλωσης υπηρετεί τον σκοπό της διαφάνειας και της αποτροπής μαζικής υποβολής αιτήσεων που μπορούσαν να οδηγήσουν σε κατάργηση του μαθήματος. Εξάλλου, η διαδικασία απαλλγής προστάτευε τους μαθητές από πιθανές καταχρήσεις του δικαιώματος απαλλαγής από μαθητές που θα πετύχαιναν έτσι ένα πλεονέκτημα έναντι των άλλων σε διαδικασίες αξιολόγησης ή και αλλιώς.
67.  Η Κυβέρνηση επίσης υπογράμμισε ότι οι προσφεύγοντες δεν είχαν πράγματι ζητήσει απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών γιατί στην πραγματικότητα επιθυμούσαν να έχουν ένα μάθημα σχεδιασμένο και διδασκόμενο κατά τις δικές τους πεποιθήσεις. Όμως, από κανένα άρθρο της Σύμβασης δεν απορρέει δικαίωμα να έχει το κράτος σχεδιασμένο μάθημα θρησκευτικών σύμφωνα με τις επιθυμίες των γονέων. Το Κράτος πρέπει να υποστηρίζεται ώστε να διατηρεί το δικαίωμα απαλλαγής, ενώ την ίδια στιγμή έχει θεσπίσει ένα νέο πλουραλιστικό πρόγραμμα για την διδασκαλία των θρησκευτικών. Ήταν επίσης αξιοσημείωτο ότι μετά την θέσπιση του νέου προγράμματος άρχισαν να υποβάλλονται αιτήματα απαλλγής από Έλληνες Ορθόδοξους, οι οποίοι ισχυρίζονταν, μεταξύ άλλων, ότι το ίδιο το μάθημα και ο τρόπος που διδασκόταν δεν ενέπνεε την Ορθόδοξη πίστη και περιλάμβανε κεφάλαια που δεν είχαν απολύτως καμία σχέση με αυτή την πίστη.
68.  Τέλος, η Κυβέρνηση αρνήθηκε ότι η εφαρμογή του νέου προγράμματος από το σχολικό έτος 2017/18 ήταν γενική και καθολική σε όλα τα δημοτικά και τα σχολεία μέσης εκπαίδευσης. Επί τη βάσει πληροφοριών από μια μελέτη που παρουσιάστηκε ενώπιον του 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Καθηγητών Θεολογίας το 2018, υπολογιζόταν ότι το νέο πρόγραμμα είχε εφαρμοστεί πλήρως στο δημοτικό, ενώ στην μέση εκπαίδευση είχε εφαρμοστεί στο 60% με 70% των σχολείων. Ανάμεσα στο 5 – 10% δεν είχε εφαρμοστεί καθόλου, είτε επειδή οι καθηγητές δεν είχαν εκπαιδευτεί ή επειδή δεν συμφωνούσαν με τον προσανατολισμό του.

        1. Παρεμβάσεις τρίτων
(α) National Secular Society
69.  Η National Secular Society ανέφερε ότι το σύστημα απαλλαγής από τα θρησκευτικά στην Ελλάδα εμφανίζεται να βρίσκεται σε σύγκρουση με κεντρικά στοιχεία της νομολογίας του Δικαστηρίου. Μεταχειρίζεται άτομα με συγκεκριμένη πίστη ως μία συμπαγή ομάδα, κατά παράβαση της ανάγκης να αντιμετωπίζεται η ελευθερία του θρησκεύματος ή των πεποιθήσεων πρωταρχικά ως ένα ατομικό δικαίωμα που απορρέει από τη νομολογία του Δικαστηρίου. Επίσης επέβαλε αποθαρρυντικές προϋποθέσεις στους γονείς που θέλουν να ζητήσουν απαλλαγή για τα παιδιά τους από το μάθημα των θρησκευτικών, υποχρεώνοντάς τους να αποκαλύψουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ιδίων και των παιδιών τους και υποβάλλοντας αυτές τις πεποιθήσεις σε έλεγχο από ένα τρίτο μέρος (τον διευθυντή του σχολείου), επιβάλλοντας καταγραφή των πεποιθήσεων, οι οποίες αρχειοθετούνται χωρίς να υπάρχει αναγκαιότητα και χωρίς χρονικό ορίζοντα. Αυτά είναι χαρακτηριστικά τα οποία το Δικαστήριο έχει κατ’ επανάληψη κρίνει ότι παραβιάζουν το άρθρο 9 σε συνδυασό με το άρθρο 14.
70.  Η National Secular Society υποστήριξε ότι η πολιτική του Ελληνικού Κράτους μοιάζει να έχει ως αποτέλεσμα να εξαρτάται η προστασία των δικαιωμάτων των γονέων κατά το άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 από το εάν τα παιδιά τους ακολουθούν ή όχι την Ορθόδοξη πίστη. Εάν γονείς που αυτοπροσδιορίζονται ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί αλλά διαφοροποιούνται από συγκεκριμένες διδασκαλίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας θέλουν να ακολουθήσουν τα παιδιά τους τις δικές τους ατομικές ερμηνείες του Ορθόδοξου Χριστιανισμού, θα έπρεπε να έχουν το ίδιο δικαίωμα κατά το άρθρο 2, ώστε να εξασφαλιστεί ότι αυτές οι φιλοσοφικές πεποιθήσεις δεν θίγονται από το εκπαιδευτικό σύστημα, όπως ένα πρόσωπο που οι πεποιθήσεις του ευθυγραμμίζονται πλήρως με την καθιερωμένη Ορθόδοξη Χριστιανική διδασκαλία ή ένα πρόσωπο που είναι άθεος ή μέρος άλλης ομολογίας. Επιπλέον, μια πολιτική που επιβάλλει στους γονείς να αποφασίζουν για τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις παιδιών που είναι συγκεκριμένης ωριμότητας για να διαμορφώσουν τις δικές τους απόψεις δεν σέβεται ζητήματα ατομικής συνείδησης.
(β) Ελληνικό Παρατηρητήριο Συμφωνιών Ελσίνκι
71.  Το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι υπογράμμισε ότι σύντομα μετά την απόφαση του Δικαστηρίου για τον θρησκευτικό όρκο που δίνεται στην Ελλάδα στην Αλεξανδρίδης κατά Ελλάδας(αρ. 19516/06, 21 Φεβρουαρίου 2008), το Υπουργείο Παιδείας εξέδωσε δύο εγκυκλίους τον Ιούλιο και τον Αύγουστο του 2008, επιβεβαιώνοντας και παγιώνοντας την μακρόχρονη πρακτική της απαλλαγής από το μάθημα των θρησκευτικών θα δίνεται όταν ζητείται από τους μαθητές ή τους γονείς τους για λόγους θρησκευτικής συνείδησης, χωρίς να ζητείται καμία δήλωση θρησκευτικών πεποιθήσεων. Ωστόσο, η μεταβολή που εισήγαγε η εγκύκλιος της 23ης Ιανουαρίου 2015 δεν ήταν μόνο αχρείαστη, αλλά οδήγησε και σε μια διατάραξη της δημοκρατικής λειτουργίας του εκπαιδευτικού συστήματος. Αυτή η διατάραξη προκλήθηκε από την εισαγωγή θεσμικής αθέμιτης διάκρισης και παραβίασης της Σύμβασης για όσους έπρεπε να διακηρύξουν τις (μη) θρησκευτικές πεποιθήσεις τους προκειμένου να ασκήσουν ένα άλλο δικαίωμα, αυτό της απαλλαγής από τα θρησκευτικά. Επιπλέον, τόσο το Δικαστήριο (Folgerø και άλλοι, όπου ανωτέρω) όσο και η Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Ο.Η.Ε. (στις απόψεις της στην Leirvag κατά Νορβηγίας – Επικοινωνία αρ. 1155/2003) είχαν κρίνει ότι η απαίτηση από γονείς να αιτιολογούν γιατί ζητούν απαλλαγή των παιδιών τους από τα θρησκευτικά είναι αντίθετη στην Σύμβαση και στο Διεθνές Σύμφωνο για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα. 
72.  Αναφερόμενο στην προαναφερθείσα απόφαση Folgerø και Άλλοι, το Ελληνικό Παρατηρητήριο των Συμφωνιών του Ελσίνκι υποστήριξε ότι η σύγκριση μεταξύ του Νορβηγικού και του Ελληνικού προγράμματος σπουδών για το μάθημα των θρησκευτικών έδειχνε ότι το Ελληνικό πρόγραμμα ήταν πολύ λιγότερο αντικειμενικό, κριτικό και πλουραλιστικό και πολύ περισσότερο μια μορφή κατήχησης για την επίσημη κρατική θρησκεία, το οποίο είχε ομολογουμένως έναν ομολογιακό χαρακτήρα. Ενώ τα μισά κεφάλαια στην Νορβηγία αφορούσαν τον Χριστιανισμό, στην Ελλάδα, σύμφωνα με μια επίσημη έκθεση της Εκκλησίας της Ελλάδας τον Ιούνιο του 2017, το 82% των περιεχομένων του μαθήματος των θρησκευτικών στο Δημοτικό είχαν ομολογιακό χαρακτήρα (από τα οποία μόλις το 10% είχαν έναν διομολογιακό χαρακτήρα) και το 18% είχε μη ομολογιακό χαρακτήρα. Τα αντίστοιχα ποσοστά για την μέση εκπαίδευση ήταν 74% ομολογιακό περιεχόμενο (από τα οποία 20% διομολογιακο) έναντι 26% μη ομολογιακό. Τόσο η νομοθεσία, όσο και οι εγκύκλιοι και η πρακτική αφορουν μια εις βάθος διδασκαλία του Ορθόδοξου Χριστιανισμού και συνήθως μια επιφανειακή διδασκαλία άλλων Χριστιανικών ή μη χριστιανικών θρησκειών ή πεποιθήσεων. Σε αυτή την έκθεση, η Εκκλησία της Ελλάδος εξέφραζε την ικανοποίησή της για τον ομολογιακό χαρακτήρα των θρησκευτικών. 

(γ) ΕΛΙΑΜΕΠ (Ελληνικό Ίδρυμα για την Ευρωπαϊκη και Εξωτερική Πολιτική - Grassrootsmobilise Research Programme)
73.  Το ΕΛΙΑΜΕΠ τόνισε ότι στο νέο μάθημα των θρησκευτικών η Ορθοδοξία παραμένει κυρίαρχη στην διδασκαλία της θρησκείας τόσο ως προς την χρονική διάρκεια και την έκταση που της αφιερώνεται στο μάθημα, όσο και λόγω του ότι οι μαθητές δεν ενημερώνονται για την Ορθοδοξία, αλλα διδάσκονται αυτήν ως την πίστη του έθνους. Το γεγονός ότι το μάθημα διδάσκεται αποκλειστιά από ορθόδοξους θεολόγους υποστηρίζει αυτή την ιδέα. Στο δημοτικό το μάθημα διδάσκεται από έναν δάσκαλο που είναι αρμόδιος για όλο το πρόγραμμα των μαθημάτων, αλλά στη μέση εκαίδευση (από την 7η έως την 12η τάξη), το μάθημα διδάσκεται αποκλειστικά από ορθόδοξους θεολόγους που αποφοιτούν από την μία εκ των δύο Ορθόδοξων Σχολών Θεολογίας στην Αθήνα και στην Θεσσαλονίκη. Επιπλέον, σε πολλά σχολεία στην Ελλάδα, κατά την προηγούμενη έκδοση του μαθήματος των θρησκευτικών δεν αρκούσε ότι η Ορθοδοξία διδασκόταν ευθέως με κατηχητικό τρόπο, αλλά και πολλές μειονοτικές ομολογίες παρουσιάζονταν με αρνητικό τρόπο. Λίγοι θεολόγοι χρησιμοποιούν τα νέα βιβλία και επιλέγουν, αντίθετα, να μην εφαρμόζουν το νέο πρόγραμμα. Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι επιτρέπεται ένας βαθμός ευελιξίας στους τρόπους με τους οποίους κάθε θεολόγος επιλέγει να εφαρμόσει τις κατευθυντήριες οδηγίες. Με την απόφαση 660/2018 του Συμβουλίου της Επικρατείας υποστηρίχθηκε μια έκκληση για επιστροφή στην προηγούμενη προσέγγιση διδασκαλίας των θρησκευτικών.
74.  Περαιτέρω, το ΕΛΙΑΜΕΠ ανέφερε ότι οι αυστηρές προϋποθέσεις για την απαλλαγή από το μάθημα των θρησκευτικών είχαν ένα έντονα αποτρεπτικό αποτέλεσμα για τους μαθητές που συνήθως επέλεγαν να κρατούν κρυφές της θρησκευτικές τους σχέσεις ή να ψεύδονται για αυτές παρά να διακινδυνεύουν να εκτεθούν στις σχολικές αρχές. Λόγω της κατηχητικής φύσης του μαθήματος, γονείς παιδιών θρησκευτικών μειονοτήτων συχνά επιλέγουν το δικαίωμα της απαλλαγής που τους παρέχεται, αλλά με αυτό τον τρόπο αναγκάζονται να αντιμετωπίζουν το δίλημμα για τα οφέλη της μη παρακολούθησης μαθήματος που προσηλυτίζει τα παιδιά τους σε ένα διαφορετικό θρήσκευμα, έναντι του πιθανού στιγματισμού των παιδιών τους από την απομόνωση λόγω της απαλλαγής από το μάθημα.

        1. Η κρίση του Δικαστηρίου
(α) Γενικές αρχές
75.  Το πρώτο εδάφιο του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 προβλέπει ότι καθένας έχει το δικαίωμα στην εκπαίδευση. Το δικαίωμα που κατοχυρώνεται στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου είναι συμπλήρωμα του δικαιώματος στην στην εκπαίδευση που προβλέπεται από το πρώτο εδάφιο. Οι γονείς είναι κυρίως υπεύθυνοι για την εκπαίδευση των παιδιών τους. Κατ’ εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος, οι γονείς μπορεί να απαιτήσουν από το Κράτος να σεβαστεί τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις τους (βλ. Kjeldsen, Busk Madsen και Pedersen κατά Δανίας, 7 Δεκεμβρίου 1976, § 52, Συλλογή A αρ. 23). Το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 σκοπεύει στην διασφάλιση της δυνατότητας του πλουραλισμού στην εκπαίδευση, μια δυνατότητα που είναι ουσιώδης για την διατήρηση μιας “δημοκρατικής κοινωνίας” όπως την αντιλαμβάνεται η Σύμβαση. Επιβάλλει στο Κράτος να φροντίζει οι πληροφορίες που περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα των μαθημάτων να μεταδίδονται με έναν αντικειμενικό, κριτικό και πλουραλιστικό τρόπο. Το Κράτος απαγορεύεται να επιδιώκει τον στόχο της κατήχησης που μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν σέβεται τις θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις των γονέων (βλ. Folgerø και άλλοι ,§ 84, και Lautsi και Άλλοι, § 62, προαναφερθείσες και οι δύο ανωτέρω).
76.  Η λέξη “σέβεται” στο άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 σημαίνει περισσότερα από “αναγνωρίζει” ή “λαμβάνει υπόψη”. Επιπρόσθετα σε μια αρχικά αρνητική υποχρέωση, επιβάλλει και κάποιες θετικές υποχρεώσεις εκ μέρους του Κράτους (βλ.Lautsi και άλλοι, ό.π., § 61, και Campbell και Cosans κατά Ηνωμένου Βασιλείου, 25 Φεβρουαρίου 1982, § 37, Συλλογή A αρ. 48). Παρ’ όλ’ αυτά, οι προϋποθέσεις του όρου του “σεβασμού” ορίζουν ότι τα Κράτη απολαμβάνουν ένα ευρύ πεδίο εκτίμησης για τον καθορισμό των βημάτων που θα κάνυον για να διασφαλίσουν την συμμόρφωση με την Σύμβαση όσον αφορά τις ανάγκες και τους πόρους της κοινότητας και των ατόμων. Στο πλαίσιο του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1, ο όρος σημαίνει συγκεκριμένα ότι αυτή η διάταξη δεν μπορεί να ερμηνευθεί έτσι ώστε οι γονείς να απαιτούν από το Κράτος να παρέχει έναν συγκεκριμένο τρόπο διδασκαλίας (βλ. Lautsi και άλλοι, ό.π., § 61, και Bulski κατά Πολωνίας(διατ.), αρ. 46254/99 και 31888/02, 30 Νοεμβρίου 2004).
77.  Προκειμένου να εξεταστεί η προσβαλλόμενη νομοθεσία κατά το άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1, όπως ερμηνεύεται ανωτέρω, θα πρέπει κάποιος, ενώ αποφεύγει κάθε αξιολόγηση όσον αφορά την σκοπιμότητα της νομοθεσίας, να λάβει υπόψη την πραγματική κατάσταση που επιδίωκε και εξακολουθεί να επιδιώκει. Μολονότι, στο παρελθόν, τα όργανα της Σύμβασης δεν έκριναν αντίθετη στην Σύμβαση την εκπαίδευση που παρέχει πληροφόρηση για τις θρησκείες, έχουν υποβάλλει σε προσεκτική εξέταση κατά πόσον οι μαθητές ήταν υποχρεωμένοι να παίρνουν μέρος σε μια μορφή θρησκευτικής λατρείας ή εκτίθενταν σε κάποιας μορφής θρησκευτική κατήχηση. Στο ίδιο πλαίσιο, η διαδικασία απαλλαγής είναι επίσης ένας παράγοντας που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη (βλ. Hasan και Elyem Zengin,ό.π., § 53).
78.  Μια τέτοια ερμηνεία του δεύτερου εδαφίου του άρθρου 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 είναι σε συμφωνία με το πρώτο εδάφιο της ίδιας διάταξης, με τα άρθρα 8 και 10 της Σύμβασης και με το γενικό πνεύμα της ίδιας της Σύμβασης, ως ενός νομοθετήματος σχεδιασμένου για την διατήρηση και προώθηση των ιδεωδών και των αξιών μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα όταν η διδασκαλία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διαδικασίας με την οποία ένα σχολείο επιδιώκει να επιτύχει τον σκοπό για τον οποίο ιδρύθηκε, συμπεριλαμβανομένης της ανάπτυξης και της διαμόρφωσης του χαρακτήρα και των πνευματικών δυνάμεων των μαθητών του καθώς και της προσωπικής τους ανεξαρτησίας (ό.π., § 55).
79.  Το Δικαστήριο περαιτέρω δίνει προσοχή στον θεμελιακά επικουρικό ρόλο του στο σύστημα προστασίας της Σύμβασης. Τα Συμβαλλόμενα Μέρη, συμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, έχουν πρωταρχική ευθύνη να εξασφαλίζουν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που ορίζονται στην Σύμβαση και στα Πρωτόκολλά της και πράττοντας αυτό, απολαμβάνουν ένα περιθώριο ελεύθερης εκτίμησης, το οποίο ελέγχεται από την εποπτική δικαιοδοσία του Δικαστηρίου. Μέσω της δημοκρατικής τους νομιμοποίησης, οι εθνικές αρχές βρίσκονται σε καλύτερη θέση από ένα διεθνές δικαστήριο για να αξιολογήσουν τις τοπικές ανάγκες και προϋποθεσεις, όπως το Δικαστήριο έχει κρίνει σε πολλές περιστάσεις (βλ., inter aliaHatton και άλλοι κατά Ηνωμένου Βασιλείου [Μείζονος Συνθέσεως],αρ. 36022/97, § 97, ΕΔΔΑ 2003‑VIII, και Garib κατά Ολλανδίας[Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 43494/09, § 137, 6 Νοεμβρίου 2017).
80.  Ενώ ο νομοθέτης απολαμβάνει ένα πεδίο ελεύθερης εκτίμησης, το τελευταίο κατ’ αρχάς εκτείνεται στην απόφασή του να παρέμβει σε μια συγκεκριμένη περιοχή και, ενώ έχει ήδη παρέμβει, στους αναλυτικούς κανόνες που παραθέτει προκειμένου να διασφαλίσει ότι η νομοθεσία είναι σε συμμόρφωση προς την Σύμβαση και πετυχαίνει να ισορροπεί ανάμεσα στα ανταγωνιστικά δημόσια και ιδιωτικά συμφέροντα. Ωστόσο, το Δικαστήριο έχει κατ’ επανάληψη κρίνει ότι οι επιλογές που γίνονται από τον νομοθέτη δεν εκφεύγουν της έρευνάς του και έχει αξιολογήσει την κοινοβουλευτική και δικαστική επανεξέταση της αναγκαιότητας ενός συγκεκριμένου μέτρου (βλ. Lekić κατά Σλοβενίας[Μείζονος Συνθέσεως], αρ. 36480/07, § 109, 11 Δεκεμβρίου 2018).
(β) Εφαρμογή αυτών των αρχών
81.  Αρχικά, το Δικαστήριο θεωρεί ότι το βασικό θέμα που εγείρεται στην παρούσα υπόθεση είναι αυτό της υποχρέωσης που επιβάλλεται στους γονείς να υποβάλουν υπεύθυνη δήλωση δηλώνοντας ότι τα παιδιά τους δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, προκειμένου αυτά να απαλλαγούν από το μάθημα των θρησκευτικών. Υπό τις περιστάσεις της υπόθεσης, το περιεχόμενο του μαθήματος των θργσκευτικών ως τέτοιο δεν συνδέεται άμεσα με αυτό της απαλλαγής από το μάθημα και το Δικαστήριο δεν θα το εξετάσει χωριστά.
82.  Το Δικαστήριο υπενθυμίζει τις θετικές υποχρεώσεις των Συμβαλλόμενων Μερών κατά το δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1, το οποίο δίνει στους γονείς το δικαίωμα να απαιτήσουν από το Κράτος σεβασμό στις θρησκευτικές και φιλοσοφικές πεποιθήσεις τους κατά την διδασκαλία της θρησκείας. Όταν ένα Συμβαλλόμενο Κράτος εισάγει θργσκευτικές οδηγίες στο πρόγραμμα σπουδών, είναι αναγκαίο, στο μέτρο του δυνατού, να αποφευχθεί μια κατάσταση στην οποία οι μαθητές αντιμετωπίζουν δίλημμα ανάμεσα στην θρησκευτική εκπαίδευση που παρέχει το σχολείο και στις θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις των γονέων τους. Ως προς αυτό, το Δικαστήριο σημειώνει ότι, έχοντας υπόψη στην θρησκευτική εκπαίδευση στην Ευρώπη και παρά την ποικιλότητα των διδακτικών προσεγγίσεων, σχεδόν σε όλα τα κράτη μέλη παρέχεται τουλάχιστον ένας τρόπος με τον οποίο οι μαθητές μπορούν να απαλλαγούν από το μάθημα των θρησκευτικών, μέσω ενός μηχανισμού απαλλαγής ή με την δυνατότητα να παρακολουθήσουν ένα μάθημα σε υποκατάστατο αντικείμενο ή με την εντελώς προαιρετική παρακολούθηση του μαθήματος των θρησκευτικών (βλ. Hasan και Elyem Zengin, ό.π., § 71).
83.  Το Δικαστήριο σημειώνει ότι, κατά το άρθρο 16 § 2 του Συντάγματος και σύμφωνα με τον νόμο για την εκπαίδευση, το μάθημα των θρησκευτικών είναι υποχρεωτικό για όλους τους μαθητές (βλέπε παραγράφους 16-17 ανωτέρω). Ωστόσο, η εγκύκλιος της 23ης Ιανουαρίου 2015 προβλέπει ότι οι μαθητές που δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, δηλαδή μαθητές διαφορετικών θρησκευμάτων ή δογμάτων ή άθρησκοι μαθητές που επικαλούνται λόγους θρησκευτικής συνείδησης, μπορούν να εξαιρεθούν από την παρακολούθηση του μαθήματος. Αυτή η διαδικασία εξαίρεσης παραμένει σε ισχύ με το άρθρο 25 παρ. 3 μιας απόφασης του Υπουργού Παιδείας με ημερομηνία 23 Ιανουαρίου 2018 (βλ. παραγράφους 29 και 31 ανωτέρω).
84.  Κατά την άποψη του Δικαστηρίου, αυτό που έχει σημασία ως προς το άρθρο 2 του πρωτοκόλλου αρ. 1 είναι να διαπιστωθεί εάν οι προϋποθέσεις που τίθενται με την εγκύκλιο της 23ης Ιανουαρίου 2015 ενδέχεται να θέσουν ένα απαράδεκτο βάρος στους γονείς και τους επιβάλλουν να αποκαλύψουν τις θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις τους προκειμένου να απαλλαγούν τα παιδιά τους από το μάθημα των θρησκευτικών. Σχετικά με αυτό, το Δικαστήριο επιμένει ότι πάντοτε έχει τονίσει ότι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι ένα ζήτημα ατομικής συνείδησης (βλ. μεταξύ άλλων, Σοφιανόπουλος και άλλοι κατά Ελλάδας(διατ.), αρ. 1977/02, 1988/02 και 1997/02, ΕΔΔΑ 2002‑X).
85.  Είναι σαφές ότι η ανωτέρω εγκύκλιος δεν ζητά θρησκευτική αιτιολόγηση για την απαλλαγή. Ωστόσο, το Δικαστήριο σημειώνει οι γονείς υποχρεούνται να καταθέσουν στον διευθυντή του σχολείου μια έγγραφη υπεύθυνη δήλωση, προσυπογραφείσα από τον δάσκαλο, στην οποία θα αναφέρουν ότι το παιδί τους δεν είναι Ορθοδοξος Χριστιανός. Ο διευθυντής του σχολείου έχει την ευθύνη να ελέγξει τα έγγραφα που υποστηρίζουν τους λόγους που εξέθεσαν οι γονείς και να τους επισημάνουν στην σοβαρότητα της υπεύθυνης δήλωσης που έχουν καταθέσει.
86.  Ο έλεγχος της σοβαρότητας της υπεύθυνης δήλωσης επιβάλλει στον διευθυντή του σχολείου να διαπιστώσει εάν αυτή περιλαμβάνει ψευδείς πληροφορίες, δηλαδή εάν η ληξιαρχική πράξη γέννησης του παιδιού που περιλαμβάνει το θρήσκευμα του γονέα και που πρέπει να υποβάλλεται στις σχολικές αρχές (βλ. παράγραφο 18-19 ανωτέρω) ανταποκρίνεται στην υπεύθυνη δήλωσης. Επιπρόσθετα, το “θρήσκευμα” ως πεδίο καταγράφεται υποχρεωτικά στο δημοτικό, το γυμνάσιο και το λύκειο, όπως επίσης και στα πιστοποιητικά των σπουδών, σύμφωνα με σχετικές υπουργικές αποφάσεις (βλέπε ανωτέρω παράγραφος 19). Όπου υπάρχει ασυμφωνία, ο διευθυντης του σχολείου πρέπει να ειδοποιήσει τον αρμόδιο εισαγγελέα ότι μπορεί να έχει υποβληθεί ψευδής υπεύθυνη δήλωση, καθώς είναι ποινικό αδίκημα σύμφωνα με το άρθρο 22 παρ. 6 του Ν.1599/1986 και το άρθρο 37 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας (βλέπε παραγράφους 20-21 ανωτέρω).
87.  Το Δικαστήριο θεωρεί ότι το τρέχον σύστημα απαλλαγής των παιδιών από τα θρησκευτικά δύναται να θέσει απαράδεκτο βάρος σε γονείς με κίνδυνο την έκθεση ευαίσθητων πτυχών της προσωπικής ζωής τους και ότι η πιθανότητα διλήμματος είναι πιθανό να τους αποτρέψει από το να υποβάλουν αυτή την αίτηση, ιδίως εάν ζουν σε μια μικρή και θρησκευτικά συμπαγή κοινωνία, όπως είναι η περίπωση των νησιών της Σίφνου και της Μήλου, όπου ο κίνδυνος στιγματισμού είναι πολύ μεγαλύτερος απ’ ό,τι στις μεγάλες πόλεις. Οι προσφεύγοντες γονείς κατέθεσαν ότι πράγματι αποτράπηκαν από την υποβολή αίτησης όχι μόνο από τον φόβο για αποκάλυψη ότι δεν είναι Ορθόδοξοι Χριστιανοί σε ένα περιβάλλον που η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού δηλώνει πίστη σε μια συγκεκριμένη θρησκεία (βλέπε Grzelak κατά Πολωνίας, αρ. 7710/02, § 95, 15 Ιουνίου 2010), αλλά επίσης, όπως αναφέρουν, διότι δεν υπήρχε άλλο προσφερόμενο μάθημα για τους απαλλαγέντες μαθητές που είναι υποχρεωμένοι να χάνουν σχολικές ώρες μόνο λόγω των δηλωθέντων πεποιθήσεών τους.
88.  Μολονότι οι δύο πρώτοι προσφεύγοντες στην προσφυγή αρ. 4762/18 και η πρώτη προσφεύγουσα στην προσφυγή αρ. 6140/18 δεν είχαν υποχρέωση να δηλώσουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους, η απαίτηση να υποβάλουν υπεύθυνη δήλωση ισοδυναμούσε με επιβολή να επιδείξουν συμπεριφορά από την οποία θα μπορούσε να προκύψει ότι οι ίδιοι και τα παιδιά τους έχουν – ή δεν έχουν – συγκεκριμένες θρησκευτικές πεποιθήσεις (βλ. τηρουμένων των αναλογιών, Αλεξανδρίδης, ό.π., § 38, και Δημητράς και άλλοι κατά Ελλάδας, αρ.42837/06, 3237/07, 3269/07, 35793/07 και 6099/08, § 78, 3 Ιουνίου 2010).
89.  Στις προαναφερθείσες υποθέσεις, το Δικαστήριο ανέφερε ότι η ελευθερία για την εκδήλωση της θρησκευτικής πίστης του ατόμου περιλαμβάνει και μια αρνητική πτυχή, δηλαδή το δικαίωμα του ατόμου να μην εκδηλώνει την θρησκεία του ή τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του και να μην υποχρεώνεται να συμπεριφέρεται κατά τρόπον που θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξαγωγή συμπερασμάτων για το αν έχει ή εάν δεν έχει τέτοιες πεποιθήσεις. Οι κρατικές αρχές δεν έχουν το δικαίωμα να επεμβαίνουν στην σφαίρα της ατομικής συνείδησης και να διαπιστώνουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ατόμου ή να το υποχρεώνουν να αποκαλύπτει τις πεποιθήσεις του σχετικά με πνευματικά ζητήματα.

90.  Έχοντας υπόψη τα ανωτέρω, το Δικαστήριο απορρίπτει την ένσταση της Κυβέρνησης περί μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων ως προς την παράλειψη των προσφευγόντων να χρησιμοποιήσουν την διαδικασία απαλλαγής και συμπεραίνει ότι έχουν παραβιαστεί τα δικαιώματά τους που προβλέπονται στο δεύτερο εδάφιο του άρθρου 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1, ερμηνευόμενου υπό το φως του άρθρου 9 της Σύμβασης.

91.  Το άρθρο 41 της Σύμβασης προβλέπει τα εξής:
Άρθρο 41
Εάν το Δικαστήριο κρίνει ότι υπήρξε παραβίαση της Σύμβασης ή των Πρωτοκόλλων της, και αν το εσωτερικό δίκαιο του Υψηλού Συμβαλλόμενου Μέρους δεν επιτρέπει παρά μόνο ατελή εξάλειψη των συνεπειών της παραβίασης αυτής, το Δικαστήριο χορηγεί, εφόσον είναι αναγκαίο, στον παθόντα δίκαιη ικανοποίηση.”
      1. Ζημία
92.  Οι προσφεύγοντες και στις δύο προσφυγές ζητούν από 8.000 ευρώ για μη περιουσιακή βλάβη.
93.  Η Κυβέρνηση αντιτείνει ότι η απαίτηση δεν περιλαμβάνει συγκεκριμένα επιχειρήματα ή στοιχεία για την ζημία που υπέστησαν προσωπικά οι προσφεύγοντες ως συνέπεια των θεμάτων που κατήγγειλαν. Η Κυβέρνηση θεωρεί ότι η διαπίστωση της παραβίασης αποτελεί επαρκή ικανοποίηση κατά το άρθρο 41.
94.  Το Δικαστήριο κρίνει ότι οι προσφεύγοντες υπέστησαν λόγω της κριθείσας παραβίασης μη περιουσιακή βλάβη που δεν μπορεί να αποκατασταθεί με μόνη την διαπίστωση της παραβίασης. Προβαίνοντας σε αξιολόγιση κατ’ ισότιμη βάση, όπως επιβάλλει το άρθρο 41 της Σύμβασης, το Δικαστήριο επιδικάζει από κοινού για τους τρεις προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 το σύνολο των 8.000 ευρώ και από κοινού για τις δύο προσφεύγουσες της προσφυγής αρ. 6140/18 το ποσό των 8.000 ευρώ, γι’ αυτή την αιτία.
      1. Έξοδα και δαπάνες 
95.  Οι προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 ζητούν επίσης 6.566,52 ευρώ για έξοδα και δαπάνες που έγιναν ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας. Ουδείς εκ των προσφευγόντων αυτών, αλλά ούτε και των προσφευγουσών στην προσφυγή αρ. 6140/18 διεκδίκησε κάποιο ποσό για έξοδα και δαπάνες ενώπιον του Δικαστηρίου.
96.  Η Κυβέρνηση αντιτείνει ότι οι προσφεύγοντες δεν θα έπρεπε να διεδικούν χρηματικό ποσό για διαδικασία που εξακολουθούσε να εκκρεμεί ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, ενώ στην πραγματικότητα ακολούθησε χρονικά την διαδικασία ενώπιον του Δικαστηρίου. Αποζημίωση από το Δικαστήριο δεν είναι αναγκαία για την – μη ακόμη εκδοθείσα – απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας.
97.  Σύμφωνα με την νομολογία του Δικαστηρίου, ένα προσφεύγων έχει δικαίωμα αποζημίωσης των εξόδων και δαπανών μόνον εφόσον έχει αποδειχθεί ότι έχουν πράγματι και αναγκαίως αποδοθεί και είναι εύλογες αναλογικά. Στην παρούσα υπόθεση, λαμβάνοντας υπόψη τα έγγραφα στην κατοχή του και τα ανωτέρω κριτήρια, το Δικαστήριο κρίνει εύλογο να επιδικάσει το ποσό των 6.566,52 ευρώ όσον αφορά τα έξοδα που έκαναν οι προσφεύγοντες στην προσφυγή αρ. 4762/18 ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας.

  1. Αποφασίζεινα ενώσει τις προσφυγές.
  2. Αποφασίζει να ενώσει με την ουσία την ένσταση της Κυβέρνησης που αφορά μία από τις πτυχές του επιχειρήματος περί μη εξάντλησης των ενδίκων μέσων, δηλαδή την παράλειψη των προσφευγόντων να χρησιμοποιήσουν την διαδικασία απαλλαγής και την απορρίπτει.
  3. Κηρύσσειτην προσφυγή παραδεκτή.
  4. Κρίνειότι έχει παραβιαστεί το Άρθρο 2 του Πρωτοκόλλου αρ. 1.
  5. Κρίνει
(α) ότι το καταγγελλόμενο κράτος πρέπει να πληρώσει, εντός τριών μηνών από την προθεσμία κατά την οποία η παρούσα απόφαση θα καταστεί τελική, σύμφωνα με το άρθρο 44 § 2 της Σύμβασης, τα ακόλουθα ποσά:
      1. από κοινού στους τρεις προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 ευρώ 8.000 (οκτώ χιλιάδες ευρώ) πλέον φόρων που μπορεί να επιβληθούν για μη περιουσιακή βλάβη
      2. από κοινού στις δύο προσφεύγουσες της προσφυγής αρ. 6140/18 ευρώ 8.000 (οκτώ χιλιάδες ευρώ) πλέον φόρων που μπορεί να επιβληθούν για μη περιουσιακή βλάβη
      3. από κοινού στους τρεις προσφεύγοντες της προσφυγής αρ. 4762/18 ευρώ 6.566,52 (έξι χιλιάδες πεντακόσια εξήντα έξι και πενήντα δύο λεπτά), πλέον φόρων που μπορέι να επιβληθούν, για έξοδα και δαπάνες
(β) ότι,από τη λήξη της προθεσμίας αυτής και μέχρι την καταβολή,το ποσό αυτό θα προσαυξηθεί με τόκους υπολογιζόμενουςμε επιτόκιο ίσο με το επιτόκιο δανεισμού της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας,το οποίο θα ισχύει κατά την εν λόγω περίοδο,προσαυξημένο κατά τρεις εκατοστιαίες μονάδες.

  1. Απορρίπτει, ομόφωνα το υπόλοπο αίτημα των προσφευγόντων για δικαιη ικανοποίηση.

Συντάχθηκε στα Αγγλικά και κοινοποιήθηκε εγγράφως την 31 Οκτωβρίου 2019 σύμφωνα με το άρθρο  77 §§ 2 και 3 του Κανονισμού του Δικαστηρίου.
Renata Degener Ksenija TurkovićΑναπληρώτρια ΓραμματέαςΠρόεδρος


Προσφυγή αρ. 4762/18

1.  Πέτρος ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ, γεννηθείς το 1943, κάτοικος Μήλου
2.  Αικατερίνη ΜΠΕΡΔΕΛΟΓΛΟΥ, γεννηθείσα το 1965, κάτοικος Μήλου
3.  Μαρία Ραφαέλλα ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ, γεννηθείσα το 2000, κάτοικος Μήλου

Προσφυγή αρ. 6140/18

1.Ροδόπη ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ, γεννηθείσα το 1972, κάτοικος Σίφνου
2.  Σμαράγδα ΡΑΒΙΟΛΟΥ, γεννηθείσα το 2008, κάτοικος Σίφνου